AI không làm con người thông minh hơn, mà đang đảo ngược cách tư duy?

Trí tuệ nhân tạo (AI) thường được ca ngợi như cỗ máy tư duy ngày càng giống con người. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, AI không chỉ khác cách con người suy nghĩ, mà còn đang âm thầm đảo ngược quá trình tư duy tự nhiên, tạo ra ảo giác hiểu biết và làm xói mòn năng lực suy nghĩ độc lập.

Trong cuộc trò chuyện với Business Insider, John Nosta - nhà tiên phong trong lĩnh vực sức khỏe kỹ thuật số toàn cầu, người sáng lập viện nghiên cứu công nghệ NostaLab và từng xuất hiện trong Tuần lễ VinFuture của Việt Nam - đã đưa ra một nhận định gây tranh cãi: AI không phải là “trí tuệ nhân tạo” theo nghĩa con người vẫn tưởng, mà thậm chí có thể được xem là “phản trí tuệ”.

Theo ông, các mô hình ngôn ngữ lớn không suy nghĩ, không hiểu và không học theo cách con người vẫn làm. Chúng vận hành bằng một logic hoàn toàn khác, và chính sự khác biệt đó đang ảnh hưởng ngược lại đến cách con người tư duy.

Trí tuệ nhân tạo (AI) thường được ca ngợi như cỗ máy tư duy ngày càng giống con người. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, AI không chỉ khác cách con người suy nghĩ, mà còn đang âm thầm đảo ngược quá trình tư duy tự nhiên

AI không “hiểu” thế giới như con người

Vấn đề cốt lõi, theo John Nosta, nằm ở khái niệm “hiểu”. Khi con người nghĩ về một sự vật - chẳng hạn như một quả táo - họ gắn nó với không gian, thời gian, ký ức, văn hóa và trải nghiệm sống. Một quả táo không chỉ là vật thể, mà còn là mùi vị, hình ảnh, cảm xúc và bối cảnh.

Ngược lại, với AI, “quả táo” chỉ tồn tại như một tập hợp con số trong không gian toán học đa chiều. Nó là một “vector” được sắp xếp dựa trên xác suất xuất hiện cùng các từ khác. AI không biết quả táo là gì, cũng không hiểu nó mang ý nghĩa ra sao trong đời sống con người.

Sự khác biệt này dẫn đến một hệ quả quan trọng: AI tạo ra câu trả lời không phải vì nó hiểu vấn đề, mà vì câu trả lời đó “phù hợp nhất” về mặt ngôn ngữ. Nói cách khác, AI tối ưu hóa sự trôi chảy và mạch lạc, chứ không phải sự thấu hiểu.

Khi AI đảo ngược cách con người tư duy

Theo John Nosta, tư duy của con người thường đi qua một hành trình quen thuộc: bối rối - khám phá - hình thành cấu trúc - rồi mới đến sự tự tin. Quá trình này bao gồm thử sai, hoài nghi và cả những “vấp ngã” cần thiết để hiểu sâu vấn đề.

AI thì làm ngược lại. Nó đưa ra câu trả lời hoàn chỉnh, trôi chảy và có vẻ chắc chắn ngay từ đầu. Con người, khi tiếp nhận những câu trả lời này, dễ dàng tin tưởng và bỏ qua các bước suy nghĩ trung gian.

“Chúng ta đi đến câu trả lời trước, rồi mới tìm sự tự tin sau. Đó là sự đảo ngược của tư duy con người”, Nosta cảnh báo. Sự trơn tru của AI tạo ra một ảo giác hiểu biết, khiến con người ít đặt câu hỏi hơn và dần phụ thuộc vào kết quả sẵn có.

Nguy cơ “xói mòn tư duy” trong kỷ nguyên AI

Điều khiến các chuyên gia lo ngại không phải là việc AI vượt trội con người về tốc độ hay khả năng xử lý dữ liệu. Theo Nosta, mối nguy lớn hơn nằm ở việc con người có thể vô tình “ủy thác” phần quan trọng nhất của tư duy cho máy móc.

Những nghiên cứu gần đây cũng củng cố lo ngại này. Một báo cáo của Oxford University Press cho thấy AI giúp sinh viên làm việc nhanh và trôi chảy hơn, nhưng đồng thời làm giảm độ sâu tư duy, khả năng đặt câu hỏi và suy nghĩ độc lập.

Trong khi đó, Work AI Institute cảnh báo AI tạo ra “ảo giác năng lực”, khiến người dùng cảm thấy mình giỏi hơn và hiệu quả hơn, dù kỹ năng nền tảng thực chất đang suy yếu.

Ông Mehdi Paryavi, CEO của International Data Center Authority, gọi hiện tượng này là “sự xói mòn nhận thức thầm lặng”. Theo ông, khi con người tin rằng AI viết hay hơn, nghĩ tốt hơn mình, họ sẽ dần đánh mất sự tự tin vào chính khả năng trí tuệ của bản thân.

Dù cảnh báo mạnh mẽ, John Nosta không phủ nhận vai trò của AI. Theo ông, AI có thể là đối tác hỗ trợ tư duy rất hiệu quả nếu được sử dụng đúng cách. Vấn đề nảy sinh khi con người xem AI như con đường tắt để né tránh suy nghĩ.

“Giá trị thực sự không nằm ở AI, mà ở quá trình tương tác lặp đi lặp lại giữa con người và máy móc”, Nosta nhấn mạnh.

Nhật Hạ