Ai là người khởi xướng và vận động thành lập Hội Văn học Nghệ thuật Hà Bắc cũ, nay là Bắc Ninh ?

Trong lịch sử Văn học nghệ thuật tỉnh Hà Bắc (nay là thành phố Bắc Ninh), có một người không chỉ góp công vun đắp đội ngũ sáng tác, chăm lo xuất bản, mà còn khởi xướng và vận động thành lập Hội. Là Trưởng Ban vận động do UBND tỉnh quyết định, nhưng tại Đại hội đầu tiên thành lập, ông lại xin không tham gia đoàn Chủ tịch điều hành, thậm chí còn từ chối đề cử vào Ban chấp hành. Ông chỉ lặng lẽ ngồi ở hàng ghế cuối hội trường, gật đầu chào và chúc mừng các tân Hội viên...

Đó là nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921–2003), nguyên Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc 20 năm. Từ những tư liệu về quá trình hình thành Hội và hồi ức của người đương thời, nhắc lại công lao của ông cũng là một hành động văn hóa tri ân, ghi nhận công lao của một người mở đường. Nhất là trong bối cảnh chúng ta đang chuẩn bị tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11/2026) lần đầu tiên.

1. Từ mạch nguồn văn hiến đến đội ngũ sáng tác

Nhắc đến Hà Bắc cũ là nhắc đến một không gian giàu truyền thống văn hóa, nơi đồng bằng ven sông Cầu nối với miền trung du, núi rừng Yên Thế. Quan họ, chèo, tranh Đông Hồ, truyện kể dân gian, những di tích và lễ hội đã nuôi dưỡng tâm hồn nhiều thế hệ. Trong không gian ấy, lời ăn tiếng nói, câu hát giao duyên, nét khắc trên ván gỗ đều chứa đựng sức sáng tạo của nhân dân. Đời sống văn nghệ hiện đại được bồi đắp từ chính nền tảng đó.

Vùng đất này còn in dấu những hoạt động văn chương thời kháng chiến. Ấp Cầu Đen là địa chỉ gắn với nhiều văn nghệ sỹ nổi tiếng của Việt Nam, đặc biệt là nhà văn Nguyên Hồng. Những trang viết về đất và người Yên Thế cho thấy quê hương có thể trở thành nguồn cảm hứng bền bỉ, níu giữ người cầm bút suốt một đời. Bài hồi ức “Nguyên Hồng – nhà văn tự đời thường” còn lưu lại cảnh ông đến cơ quan Hội Văn nghệ Hà Bắc đọc bản đánh máy “Thù nhà nợ nước”, một hình ảnh gần gũi về sự gắn bó giữa nhà văn với hoạt động xuất bản địa phương.

Khi Bắc Ninh và Bắc Giang hợp nhất thành tỉnh Hà Bắc, một yêu cầu đặt ra là tập hợp lực lượng, nối liền các hoạt động nghiên cứu, sáng tác và phổ biến tác phẩm. Những người viết cần đồng nghiệp để trao đổi nghề; nghệ sĩ cần môi trường làm việc; tác phẩm cần được biên tập, in ấn và đến với công chúng. Một vùng đất giàu di sản muốn phát triển văn nghệ phải chăm lo cả những điều kiện cụ thể ấy.

Lê Hồng Dương đã dành nhiều tâm sức cho công việc này. Theo phần lý lịch trong bản thảo “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc”, do Cao Thâm – Thái Hà biên soạn và giới thiệu, ông đảm nhiệm cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc từ tháng 11/1963 đến tháng 10/1983. Hai mươi năm ấy là thời gian ông cùng cộng sự xây dựng đội ngũ, bảo tồn di sản, thúc đẩy nghiên cứu và xuất bản. …

Trong hồi ức đăng trên Báo Bắc Ninh, Nguyễn Đình Bưu nhắc lại: những tháng cuối năm 1965, Ty Văn hóa đã tiếp nhận và xuất bản kịp thời các sáng tác văn, thơ, kịch, chèo về chiến đấu, gửi về địa phương. Giữa bom đạn, hoạt động văn nghệ vẫn bám sát đời sống. Cùng với việc phục vụ trước mắt, ông Dương kiên trì đặt vấn đề sưu tầm, nghiên cứu văn hóa truyền thống cho tương lai.

2. Người chuẩn bị nền móng và đứng đầu Ban Vận động

Các trang viết về nghiên cứu, xuất bản trong cuốn sách cho thấy một phương thức làm việc đáng quý của Lê Hồng Dương: tìm người có năng lực, giao việc theo sở trường và kết nối cán bộ địa phương với giới khoa học, văn nghệ sĩ ở Trung ương. Trong đội ngũ ấy có Trần Linh Quý, Nguyễn Đình Bưu, Vương Tùng Cương, Khổng Đức Thiêm, Trần Ninh Hồ, Nguyễn Phan Hách, Đỗ Nhật Minh, Anh Vũ, Trần Anh Trang… cùng nhiều cộng sự khác.

Những công trình như “Hà Bắc ngàn năm văn hiến”, “Địa chí Hà Bắc”, “Bác Hồ với Hà Bắc”, các kỷ yếu nghiên cứu Quan họ… ghi lại thành quả lao động của nhiều người. Với vai trò chỉ đạo, tổ chức và chăm lo điều kiện thực hiện, ông Dương giúp tri thức về quê hương được tập hợp thành sách, giúp ký ức dân gian có thêm cơ hội lưu truyền. Đó cũng là cách xây dựng một môi trường để người nghiên cứu và người sáng tác cùng trưởng thành.

Thật thú vi, khi tập truyện ngắn đầu tay "Người bạn gái" của Đặng Vương Hưng (in chung với Xuân Lục) năm 1980, trực tiếp do Trưởng ty Lê Hồng Dương duyệt và cấp phép xuất bản (sẽ có một bài viết riêng sau).

Từ nền tảng ấy, việc vận động thành lập một tổ chức nghề nghiệp cho văn nghệ sĩ Hà Bắc là bước phát triển có ý nghĩa lâu dài. Hội sẽ tạo điều kiện quy tụ những người hoạt động ở nhiều chuyên ngành, bồi dưỡng lực lượng, tổ chức sáng tác và đưa tác phẩm đến bạn đọc. Muốn chủ trương trở thành hiện thực, cần người theo đuổi, chuẩn bị hồ sơ và chịu trách nhiệm về công việc.

Trong bài “Nhà văn hóa lớn của Bắc Ninh – Kinh Bắc” của tác giả Thượng Luyến cho biết bộ phận sáng tác của Ty Văn hóa do ông Dương chỉ đạo là đơn vị xây dựng đề án, chuẩn bị hồ sơ thành lập Hội. Đặc biệt, hồi ức của nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Khải về người khởi xướng, những thông tin này làm rõ hơn một quá trình đóng góp: từ gây dựng lực lượng đến đề xuất chủ trương và trực tiếp phụ trách công việc chuẩn bị.

Bài “Tạp chí Sông Thương ra đời và đổi tên qua các kỳ”, đăng trên trang thông tin của Hội, cho biết: ngày 10/9/1979, Tỉnh ủy Hà Bắc ban hành Nghị quyết số 142-NQ/TU về thành lập Hội Văn nghệ Hà Bắc. Ngày 30/1/1980, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 58/QĐTC cho phép thành lập Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Hà Bắc. Ban trù bị gồm 10 người do ông Lê Hồng Dương làm Trưởng ban.

Cần lưu ý rằng thời điểm đó, Lê Hồng Dương đương nhiệm là Trưởng Ty Văn hóa, là người khởi xướng, đồng thời cũng là Trưởng Ban Vận động thành lập Hội Văn học Nghệ thuật Hà Bắc, do UBND tỉnh ra quyết định. Nghĩa là ông có quyền rất lớn trong việc đề xuất và quyết định nhân sự Đại hội lần thứ nhất được tổ chức năm 1983. Nếu là người “tham quyền cố vị” chắc chắn Lê Hồng Dương sẽ chọn cho mình chiếc ghế Chủ tịch Hội, để sau khi nghỉ hưu vẫn có chỗ ngồi đàng hoàng, như nhiều quan chức cùng thời và sau này từng làm.

Nhưng không, nhiều người rất ngạc nhiên khi Đại hội diễn ra, Lê Hồng Dương vẫn vui vẻ đến dự, nhưng ông từ chối tham gia Đoàn Chủ tịch, cũng không ứng cử vào Ban Chấp hành. Ông chỉ lặng lẽ ngồi cuối hội trường quan sát và gật đầu mỉm cười, chia vui với mọi người.

3. Cái ôm và giọt nước mắt ở hàng ghế cuối hội trường

Có một câu chuyện cảm động, do nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Khải thuật lại lời ông Hoàng Kỳ, nguyên cán bộ Thư viện tỉnh Hà Bắc, con trai nhà thơ Hoàng Cầm. Theo lời kể ấy, cụ Lê Hồng Dương là người khởi xướng đề nghị Tỉnh ủy cho thành lập Hội và tận tâm bằng mọi cách thúc đẩy để Hội sớm hoạt động.

Chuyện tại Đại hội lần thứ nhất, Lê Hồng Dương đã từ chối không ngồi trong Đoàn Chủ tịch; danh sách giới thiệu vào Ban Chấp hành cũng không có tên cụ, đã khiến nhiều người bất ngờ. Ông Hoàng Kỳ vội xuống hàng ghế cuối hội trường, ôm cụ Dương và bật khóc. Cụ điềm tĩnh vỗ lưng ông, như muốn nói: “Không có gì đâu cháu ạ!”.

Chi tiết đáng nhớ ấy, cần được hiểu đúng như cách người kể ghi lại: đó là ý nghĩa nhân chứng đã cảm nhận từ cử chỉ của nhà văn hóa Lê Hồng Dương. Một cái vỗ lưng lặng lẽ, qua ký ức người đương thời, gợi lên sự bao dung và phẩm cách của người đã dành nhiều công sức cho cộng đồng, mà không đòi hỏi bất cứ điều gì cho riêng mình.

Sự ra đời của Hội Văn học Nghệ thuật Hà Bắc là thành quả chung, có sự lãnh đạo của tỉnh, sự tham gia của văn nghệ sĩ và công sức của nhiều cán bộ. Trong thành quả ấy, vai trò người khởi xướng và Trưởng Ban vận động của Lê Hồng Dương xứng đáng được ghi nhận đầu tiên. Ông đã góp phần tạo nên đội ngũ, môi trường sáng tác và xuất bản, rồi trực tiếp đứng đầu Ban trù bị để chuẩn bị cho Hội thành công.

Hôm nay, đọc lại những trang sách về ông, ta nhớ một nhà quản lý biết quý tài năng, chăm lo di sản và mở thêm đường cho người sáng tạo. Ở hàng ghế cuối hội trường năm ấy, có một con người đã góp sức làm nên cuộc hội tụ của văn nghệ sĩ tỉnh Hà Bắc – thành phố Bắc Ninh ngày nay.

Hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với di sản văn hóa dân tộc” do Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh và gia đình thực hiện bằng kinh phí xã hội hóa; dự kiến được tổ chức ngày 12/11/2026 tại Hà Nội tới đây, sẽ góp phần tôn vinh và tri ân công lao của một bậc tiền nhân, cũng là một việc làm thiết thực, nghĩa tình cho lịch sử Văn nghệ quê hương Kinh Bắc.

Hà Nội, 19/10/2026
Đặng Vương Hưng