AI là trợ thủ đắc lực cho đổi mới sáng tạo

AI là trợ thủ đắc lực cho đổi mới sáng tạo. Ảnh minh họa: TL

Người ta bắt đầu nhắc đến đổi mới sáng tạo khi bàn về các vấn đề tăng trưởng, cải tiến quy trình, nâng cao chất lượng dịch vụ, tối ưu chi phí, thậm chí là thay đổi cách học tập và làm việc của mỗi cá nhân.

Việt Nam đặt mục tiêu đạt mức tăng trưởng kinh tế 10% trong năm 2026 và tiếp tục duy trì tốc độ này trong cả thập niên tới. Đây là một thử thách vô cùng lớn vì tăng trưởng bền vững trong một khoảng thời gian dài không thể chỉ dựa vào việc tăng trưởng tín dụng, vốn đầu tư hay mở rộng quy mô theo các phương thức truyền thống. Khi nền kinh tế đạt đến một quy mô nhất định, bài toán then chốt sẽ chuyển từ tăng trưởng số lượng sang nâng cao năng suất lao động, cải thiện chất lượng quản trị, tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực và tăng cường khả năng tạo ra giá trị mới.

Trong bối cảnh đó, công nghệ mới đã mở ra một cơ hội vô cùng lớn khi những công cụ và phương thức vận hành mới được kỳ vọng sẽ giúp gia tăng năng suất theo cấp số nhân, giảm thời gian xử lý công việc, hạn chế sai sót và nâng cao chất lượng dịch vụ ở quy mô lớn, đồng đều.

Để đạt được mức tăng trưởng đột phá và bền vững, điều quan trọng không phải là làm nhiều hơn mà là làm khác đi. Sự khác biệt này nằm ở cách tổ chức công việc, cách phối hợp nguồn lực, cách ra quyết định và cách thức vận hành các dịch vụ nền tảng trong xã hội. Khi phương pháp làm việc thay đổi, năng suất lao động sẽ có sự cải thiện rõ rệt. Chính vì vậy, tư duy đổi mới sáng tạo trở thành yếu tố quyết định trong quá trình chuyển đổi khi giúp mỗi cá nhân và tổ chức nhìn nhận lại những gì mình đang làm, nhận diện được những điểm nghẽn, mạnh dạn đặt câu hỏi và tìm ra những phương án hiệu quả hơn.

Hiểu đúng về đổi mới sáng tạo

Khi một quốc gia muốn tạo ra bước nhảy vọt trong tăng trưởng, đổi mới sáng tạo cần được đặt đúng vị trí trong hệ thống ưu tiên. Nghị quyết 57 đã nhấn mạnh vai trò then chốt của đổi mới sáng tạo trong quá trình chuyển dịch nền kinh tế, coi đây là động lực quan trọng để hình thành năng lực cạnh tranh mới. Khi vai trò của đổi mới sáng tạo được xác lập ở cấp độ định hướng, áp lực chuyển hóa sẽ lan tỏa xuống từng ngành, từng địa phương, từng doanh nghiệp và cuối cùng là đến từng vị trí công việc, nơi mà năng suất lao động được tạo ra hàng ngày.

Đổi mới sáng tạo, nếu hiểu một cách đơn giản và thực tế, chính là việc tìm ra những hướng đi mới trong công việc hằng ngày để đạt được kết quả tốt hơn. Những thay đổi có thể bắt đầu từ những điều nhỏ nhặt nhưng có tác động lớn như rút ngắn một bước trung gian, chuẩn hóa một biểu mẫu, thay đổi cách phân công công việc, hay thiết kế lại một quy trình để giảm thiểu thời gian chờ đợi. Điều quan trọng cần lưu ý là đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải là những phát minh vĩ đại, mà thường là sự tích lũy của nhiều cải tiến có kỷ luật, gắn với mục tiêu rõ ràng.

Công nghệ mới gần như luôn là chìa khóa giúp con người tìm ra cách thức mới để thực hiện các công việc quen thuộc. Một ví dụ đơn giản có thể thấy trong cuộc sống hàng ngày như trước đây, để có nước sinh hoạt, con người phải gánh nước, trữ nước, lọc nước trong những điều kiện hết sức hạn chế. Công việc này tốn thời gian, sức lực và luôn tiềm ẩn rủi ro. Tuy nhiên, khi điện năng và cơ sở hạ tầng được phát triển, việc tiếp cận nước sạch trở thành điều tự nhiên đến mức chúng ta ít khi chú ý đến. Nhu cầu về nước vẫn vậy, nhưng cách thức làm đã hoàn toàn thay đổi, kéo theo sự cải thiện về chất lượng sống và năng suất lao động.

Trong môi trường doanh nghiệp cũng tương tự. Một báo cáo trước đây cần vài ngày để tổng hợp thủ công có thể được rút ngắn chỉ còn vài giờ nhờ vào việc chuẩn hóa dữ liệu và tự động hóa quy trình. Một quy trình xử lý hồ sơ trước kia bị chậm trễ vì nhiều vòng hỏi đáp có thể trở nên nhanh chóng hơn khi các tiêu chí được làm rõ và trách nhiệm được phân định rõ ràng. Khi những thay đổi như vậy diễn ra trên quy mô lớn, tác động đến năng suất không còn chỉ là sự cải thiện nhỏ mà trở thành một lợi thế cạnh tranh đáng kể.

Một đặc trưng quan trọng của đổi mới sáng tạo là tính thay thế. Công nghệ mới không chỉ giúp công việc trở nên thuận tiện hơn mà còn có thể làm cho những cách thức làm việc cũ trở nên lạc hậu, tốn kém hoặc không còn phù hợp. Lịch sử phát triển của nhiều ngành nghề cho thấy một quy luật quen thuộc khi công nghệ mới đủ trưởng thành, nó không chỉ cải tiến cái cũ mà còn tái định nghĩa lại tiêu chuẩn của toàn bộ thị trường. Những doanh nghiệp vẫn bám vào công nghệ và phương thức vận hành cũ sẽ ngày càng chịu áp lực về chi phí, tốc độ và trải nghiệm khách hàng, từ đó bị kéo lùi trong cạnh tranh.

Nhiều nghiên cứu kinh tế học hiện đại đã lý giải cơ chế này như một động lực trung tâm của tăng trưởng dài hạn khi cái mới tạo ra giá trị mới, đồng thời buộc cái cũ phải nhường chỗ. Đối với quản trị, ý nghĩa thực tiễn của điều này là khi đổi mới sáng tạo là năng lực giúp tổ chức tự làm mới mình liên tục trước khi thị trường buộc phải thay đổi trong thế bị động.

AI giúp tăng tốc quá trình đổi mới sáng tạo

Đổi mới sáng tạo vốn luôn nằm trong lòng xã hội và trong mỗi doanh nghiệp, bởi ở đâu có công việc, ở đó có điểm nghẽn và nhu cầu cải tiến. Tuy nhiên, để một quá trình đổi mới diễn ra và đi vào thực tiễn, nó phải là sự hội tụ của nhiều yếu tố: phải có bài toán đúng, có dữ liệu và thông tin đủ tin cậy, có cách thiết kế giải pháp phù hợp, có cơ chế thử nghiệm và đo lường, và có năng lực triển khai để biến ý tưởng thành kết quả. Rất nhiều sáng kiến thất bại không phải về mặt ý tưởng, mà vì chi phí thử nghiệm quá cao, thời gian triển khai quá dài, phối hợp quá phức tạp, hoặc thiếu công cụ để biến một suy nghĩ thành một bản dùng thử có thể kiểm chứng.

Giai đoạn này càng trở nên đặc biệt khi trí tuệ nhân tạo (AI) đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng tại điểm then chốt này, giúp tăng tốc quá trình thử nghiệm và giảm mạnh chi phí chuyển từ ý tưởng sang hành động. Trước đây, nhiều giải pháp công nghệ phức tạp đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật phải xây dựng trong một thời gian dài mới có thể đưa ra thử nghiệm cho người dùng.

Ngày nay, người làm nghiệp vụ có thể trực tiếp tạo ra các bản nháp, mô hình hoặc quy trình mẫu để thử nghiệm ngay trong công việc, từ đó có thể phản hồi và điều chỉnh nhanh chóng. Sự thay đổi này mang lại giá trị to lớn vì nó đưa năng lực tạo giải pháp đến gần người hiểu rõ vấn đề nhất, thay vì phải tách rời giữa người có nhu cầu và người có khả năng triển khai.

Trong bối cảnh mới, đổi mới sáng tạo có thể xuất phát mạnh mẽ từ chính người dùng, miễn là họ xác định đúng điểm nghẽn trong quy trình công việc và có tư duy tổng thể. Điểm nghẽn có thể là thời gian chờ đợi giữa các bước, là dữ liệu không đồng nhất, là trách nhiệm chồng chéo, là các tiêu chí phê duyệt mơ hồ, hay là chất lượng đầu ra không đều giữa các cá nhân.

Khi những điểm nghẽn này được nhận diện rõ ràng, việc thiết kế giải pháp trở nên dễ dàng hơn, và AI có thể hỗ trợ người dùng mô phỏng nhiều phương án khác nhau trước khi lựa chọn giải pháp tối ưu. Tuy nhiên, để đổi mới thực sự thành công, tư duy liên ngành là yếu tố rất quan trọng. Một cải tiến tốt không chỉ thuộc về một phòng ban riêng lẻ, mà liên quan đến dữ liệu, quy trình, nhân sự, kiểm soát rủi ro và trải nghiệm khách hàng. AI có thể kết nối các góc nhìn này bằng cách hỗ trợ phân tích, đưa ra gợi ý phương án, xây dựng tài liệu triển khai và mô phỏng các kịch bản vận hành, nhưng sự thành công vẫn phụ thuộc vào việc người dùng hiểu mục tiêu và bối cảnh công việc.

AI đang tạo ra một cuộc cách mạng trong khả năng tiếp cận các công cụ lao động mới, với tiềm năng mở ra những đột phá lớn về năng suất. Mặc dù những tác động đầy đủ lên nền kinh tế và xã hội có thể cần nhiều năm để đánh giá và đo lường một cách toàn diện, nhưng ngay trong hiện tại, một điều đã rõ ràng là ai nắm bắt được công cụ mới và biết cách thiết kế cách làm mới sẽ tạo ra lợi thế. Mỗi cá nhân nếu chủ động học hỏi và áp dụng đúng sẽ nâng cao chất lượng công việc và tốc độ phát triển nghề nghiệp. Mỗi tổ chức nếu có tư duy tiếp cận đúng đắn và cơ chế triển khai kỷ luật sẽ tạo ra những cải tiến có thể nhân rộng, từ đó tăng năng suất và giảm chi phí một cách bền vững. Ở quy mô quốc gia, nếu định hướng đổi mới sáng tạo được chuyển hóa thành năng lực thực thi ở từng ngành và địa phương, cơ hội tạo ra tăng trưởng đột phá sẽ trở nên thực tế hơn, thay vì chỉ dừng lại ở những mục tiêu tổng quát.

(*) CFA

Lê Hoài Ân (*)