AI làm bài hộ: Học sinh có nguy cơ mất kỹ năng thật?

94% học sinh Việt Nam sử dụng AI hỗ trợ học tập

Thực trạng này được phản ánh rõ nét qua dữ liệu sơ bộ từ Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA 2025, do Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) công bố ngày 8.9.2026, được Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD&ĐT Việt Nam) thông tin.

Theo đó, có tới 94% học sinh Việt Nam tham gia khảo sát cho biết đã từng sử dụng chatbot AI để hỗ trợ học tập, chủ yếu phục vụ các nhiệm vụ như nghiên cứu chủ đề mới, tóm tắt dữ liệu và soạn thảo văn bản.

Ảnh minh hoạ: AI

Điểm đáng lưu ý là trong khi tỷ lệ tiếp cận công nghệ rất cao, mới chỉ có khoảng 70% học sinh được định hướng cách đánh giá và kiểm chứng nội dung do AI tạo ra. Sự chênh lệch này đặt ra bài toán cấp bách về việc trang bị kỹ năng số một cách chủ động và có trách nhiệm cho thế hệ trẻ.

Báo cáo của OECD cũng chỉ ra mối liên hệ phức tạp nhưng đầy thực tế giữa tần suất sử dụng AI và kết quả học tập. Công nghệ không trực tiếp làm tư duy học sinh sa sút, mà chính cách thức vận dụng mới quyết định hiệu quả.

Khảo sát từ OECD cũng cho thấy, nhóm học sinh lạm dụng AI quá đà để làm hộ bài tập thường có điểm Khoa học thấp hơn nhóm không dùng. Ngược lại, những học sinh chỉ sử dụng ở mức độ vừa phải, hoặc thường xuyên dùng nhưng được nhà trường hướng dẫn kỹ năng kiểm chứng thông tin, lại đạt điểm số nhỉnh hơn.

Điều này chứng minh rằng AI chỉ thực sự mang lại giá trị gia tăng khi người học kiểm soát được công cụ thay vì để công cụ dẫn dắt.

Mối nguy lớn nhất khi học sinh "giao khoán" bài tập cho AI chính là sự thoái hóa của các kỹ năng nền tảng. Giá trị cốt lõi của bài tập về nhà không nằm ở đáp án cuối cùng, mà nằm ở hành trình tự đọc hiểu, phân tích dữ kiện, thử nghiệm các phương pháp và tự rút kinh nghiệm từ sai sót.

Khi bỏ qua toàn bộ quá trình này để lấy ngay câu trả lời từ chatbot, học sinh sẽ mất dần khả năng lập luận môn Toán và tư duy xây dựng luận điểm cá nhân ở môn Ngữ văn.

Sự ngộ nhận về một bài văn mạch lạc hay lời giải đúng do AI tạo ra sẽ nhanh chóng bị xóa bỏ, thậm chí thành những điểm số kém khi các em phải đối mặt với các kỳ thi trực tiếp và không có công nghệ trợ giúp.

Thêm vào đó, do AI vẫn có xác suất tạo ra thông tin sai lệch, việc thiếu kiến thức nền và tư duy phản biện sẽ khiến học sinh dễ dàng tiếp thu những kiến thức lỗi, chưa chính xác mà không hề hay biết.

Một vài giải pháp

Trước làn sóng công nghệ len lỏi vào mọi ngóc ngách của cuộc sống, việc cấm đoán hoàn toàn AI trong học đường không phải là giải pháp khả thi.

Giáo dục cần hướng học sinh dịch chuyển từ tư duy "nhờ làm hộ" sang tư duy "hỗ trợ", phù hợp với khuyến nghị lấy con người làm trung tâm của UNESCO.

Học sinh cần được hướng dẫn cách đặt câu lệnh để AI gợi ý câu hỏi, giải thích các khái niệm khó bằng nhiều góc nhìn, hoặc đóng vai trò người phản biện bài làm do chính các em tự viết. Thay vì chép nguyên văn một bài văn nghị luận, học sinh nên tự lập dàn ý, viết bản nháp và dùng AI để góp ý về mặt cấu trúc và từ vựng.

Song song với sự chủ động của người học, các nhà trường cũng cần thay đổi căn bản phương pháp kiểm tra, đánh giá để nhận diện năng lực thực chất.

Các đề thi và bài tập cần dịch chuyển từ dạng câu hỏi đóng, kiểm tra ghi nhớ máy móc sang dạng đề mở, yêu cầu học sinh giải trình cách làm, thuyết trình bảo vệ quan điểm hoặc phản biện lại chính đáp án do AI đưa ra.

Cùng với đó, nhà trường cần tăng cường các hình thức tương tác trực tiếp tại lớp sẽ giúp giáo viên đánh giá đúng những gì học sinh thực sự hiểu và vận dụng được.

Thước đo hiệu quả của AI trong giáo dục không phải tạo ra những sản phẩm học tập đẹp đẽ một cách nhanh chóng, mà giúp việc học sinh tích lũy được kiến thức ngay cả khi không có công cụ hỗ trợ.