Ai sẽ mua năng lực AI của Việt Nam?

Với chiến lược của Việt Nam, trước khi hỏi ai xây hạ tầng AI, hãy hỏi ai sẽ cam kết mua năng lực mà hạ tầng tạo ra.

Trong một bài viết gần đây trên báo Financial Times, nhà kinh tế Mario Draghi nêu một nghịch lý của châu Âu. Khu vực này sở hữu những kho dữ liệu công nghiệp, y tế và hành chính rất có giá trị, nhưng chỉ nắm chưa tới 5% năng lực tính toán AI toàn cầu, so với khoảng 75% của Mỹ.

Một nguyên nhân Draghi đặc biệt lưu ý là cầu ở châu Âu còn phân mảnh. Muốn xây dựng những trung tâm dữ liệu quy mô lớn, cần có các nhóm doanh nghiệp (DN) sẵn sàng cam kết mua năng lực tính toán trong thời gian đủ dài.

Một ngành công nghiệp mới đôi khi thiếu người mua trước khi thiếu người bán. Đây có thể là câu hỏi quan trọng đối với Việt Nam trong những năm sắp tới.

Khi nói đến năng lực AI quốc gia, rất dễ bắt đầu từ phía cung: trung tâm dữ liệu, hệ thống máy chủ ảo (GPU), điện toán đám mây, mô hình ngôn ngữ, kỹ sư hay dữ liệu. Nhưng trung tâm dữ liệu AI là khoản đầu tư rất lớn, sử dụng nhiều điện, công nghệ nhanh lỗi thời và đòi hỏi dòng tiền dài hạn. Nhà đầu tư sẽ khó bỏ vốn quy mô lớn chỉ vì một tuyên bố “AI là lĩnh vực chiến lược”. Điều khiến một dự án trở nên khả thi cuối cùng vẫn là câu hỏi rất cũ của kinh doanh: Khách hàng ở đâu?

Phía cầu: nền kinh tế có thể có hàng ngàn DN muốn thử AI, nhưng vẫn chưa tạo thành thị trường đủ lớn cho hạ tầng AI. Nhu cầu nhỏ, ngắn hạn và phân tán chưa chắc hỗ trợ được những khoản đầu tư có vòng đời dài. Đó là khác biệt giữa nhu cầu công nghệ và cầu có khả năng tài trợ cho đầu tư.

Chúng ta có thể suy nghĩ về AI giống như những hạ tầng nền tảng khác, như đường cao tốc cần lưu lượng, cảng cần hàng hóa, nhà máy điện cần người mua điện. Một data center AI cũng cần những người mua năng lực tính toán đủ lớn và đủ lâu. Nếu thiếu phía cầu ấy, rất dễ xuất hiện nghịch lý: chúng ta muốn có hạ tầng AI nhưng từng DN riêng lẻ lại chưa đủ nhu cầu để khiến hạ tầng đó trở thành khoản đầu tư hấp dẫn.

Đây là nơi mà vai trò của Nhà nước cần được nhìn theo một cách khác. Với những công nghệ mới, Nhà nước thường được hình dung như người ban hành chiến lược, cấp ưu đãi, đầu tư hạ tầng hoặc tài trợ nghiên cứu. Nhưng, Nhà nước còn sở hữu một quyền lực kinh tế khác ít được chú ý hơn: quyền lực của một khách hàng lớn.

Một minh họa khá rõ từ ngành hải quan. Trong gần 3 tháng đầu năm 2026, Chatbot AI của Cục Hải quan xử lý 53.601 câu hỏi trong 14.441 lượt hội thoại. Hơn 60% liên quan đến mã HS (mã số tiêu chuẩn quốc tế dùng để phân loại và gọi tên hàng hóa xuất nhập khẩu trên toàn cầu) và phân loại hàng hóa, thời gian phản hồi trung bình chỉ 3-4 giây.

Hành chính công, y tế, giáo dục, thuế, hải quan, giao thông, nghiên cứu khoa học và các DN nhà nước đều có nhu cầu rất lớn về xử lý dữ liệu và tính toán. Khi những nhu cầu ấy nằm rải rác trong hàng ngàn cơ quan và hàng chục ngàn dự án nhỏ, thị trường rất khó nhìn thấy.

Nếu một phần được chuẩn hóa, tập hợp và chuyển thành những cam kết sử dụng dài hạn, Nhà nước không cần tự mình trở thành nhà sản xuất AI. Như vậy, vai trò Nhà nước quan trọng hơn là có thể tạo ra khách hàng đầu tiên đủ lớn để thị trường hình thành.

Nhà nước có thể đặt ra nhu cầu, tiêu chuẩn, yêu cầu về an toàn dữ liệu và kết quả cần đạt; DN cạnh tranh để cung cấp năng lực tốt nhất. Một bên tạo ra quy mô. Bên kia giữ áp lực cạnh tranh. Chính điểm cân bằng này sẽ quyết định liệu chính sách AI tạo ra một hệ sinh thái hay chỉ tạo thêm những DN sống bằng đơn đặt hàng công.

Ngày Doanh nhân Việt Nam, chúng ta nói nhiều về tinh thần khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và khát vọng xây dựng những DN lớn. Trong thời đại AI, có lẽ cần bổ sung một vai trò ít hào nhoáng hơn: doanh nhân là người biến công nghệ thành nhu cầu kinh tế thật.

Một nền kinh tế AI mạnh không thể chỉ dựa vào vài công ty công nghệ bán AI cho phần còn lại của xã hội. Các ngân hàng, tập đoàn công nghiệp, logistics, bán lẻ, viễn thông hay năng lượng cũng phải trở thành những người mua AI ngày càng khó tính. Chính những DN này tạo ra cầu cho compute, cloud, dữ liệu và các mô hình chuyên ngành. Vì vậy, chiến lược AI của một quốc gia rốt cuộc có hai phía.

Một phía là những DN đủ sức xây năng lực AI. Phía còn lại là những DN đủ tham vọng để mua và sử dụng năng lực ấy nhằm thay đổi chính mô hình kinh doanh của mình. Nếu phía thứ hai không lớn lên, phía thứ nhất rất khó phát triển.

Điều này đặc biệt quan trọng với một nước đi sau như Việt Nam. Chúng ta khó thắng bằng cách bỏ nhiều vốn hơn Mỹ cho những mô hình lớn nhất, hay sở hữu nhiều GPU hơn các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Nhưng ta có thể tạo ra một thị trường nội địa đủ sâu để hạ tầng AI phục vụ những bài toán mà Việt Nam đang hướng đến.

Đó là một cách hiểu thực tế hơn về chủ quyền AI. Chủ quyền không nhất thiết đòi hỏi phải sở hữu mọi tầng công nghệ. Quan trọng hơn là quốc gia có đủ năng lực lựa chọn, đủ hạ tầng thiết yếu và một thị trường đủ lớn để tránh hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của người khác.

Chiến lược AI mới của Việt Nam do Chính phủ ban hành đã đặt hạ tầng tính toán, điện toán đám mây và trung tâm dữ liệu AI vào nhóm nền tảng cần phát triển. Bước tiếp theo đáng được nhìn từ phía ngược lại: ai sẽ sử dụng những năng lực ấy, với quy mô nào và trong bao lâu?

Chúng ta sẽ còn nghe rất nhiều câu hỏi về việc cần bao nhiêu trung tâm dữ liệu, bao nhiêu GPU, bao nhiêu kỹ sư và bao nhiêu mô hình AI. Nhưng trước những khoản đầu tư hàng tỷ đô la, có lẽ nên đặt thêm một câu hỏi: Ai sẽ ký những hợp đồng đủ dài để xây những trung tâm dữ liệu ấy?

Với AI Việt Nam, có lẽ đã đến lúc chúng ta bắt đầu từ cách tiếp cận như thế. Đây không đơn thuần là câu hỏi công nghệ. Đây là câu hỏi về thể chế kiến tạo thị trường trong chiến lược phát triển AI quốc gia.