AI trong giáo dục đại học Trung Quốc: Từ cấm đoán đến chấp nhận

Chỉ trong hai năm, trí tuệ nhân tạo (AI) từ công cụ bị nhiều trường đại học Trung Quốc hạn chế trở thành một phần của hoạt động giảng dạy, nghiên cứu và viết luận văn.

Triệu Quân Minh, học viên cao học tại Đại học Công nghệ và Kinh doanh Trùng Khánh, vừa hoàn thành luận văn thạc sĩ dài 60.000 từ với sự hỗ trợ từ Gemini của Google và Tongyi Qianwen của Alibaba. AI giúp anh xây dựng bố cục, tổng hợp tài liệu và xử lý định dạng.

“AI giống như một học giả đã đọc một lượng tài liệu khổng lồ. Một người có thể chỉ nghĩ ra vài ý tưởng từ một ví dụ, còn AI có thể đưa ra nhiều hướng tiếp cận hơn”, Triệu nói.

Biểu tượng ứng dụng ChatGPT, Claude và Gemini trên điện thoại. (Ảnh: Reuters)

Triệu cho biết khi làm luận văn đại học hai năm trước, anh gần như không sử dụng AI. Hiện nay, anh cùng phần lớn bạn học đều coi AI là công cụ quen thuộc.

Xu hướng này phản ánh sự thay đổi nhanh chóng trong giáo dục đại học Trung Quốc. Theo khảo sát của MyCOS, gần 60% giảng viên và sinh viên sử dụng AI tạo sinh hằng ngày hoặc nhiều lần mỗi tuần.

Nghiên cứu khác của China Youth Daily cho thấy hơn 99% sinh viên nước này từng dùng AI, gần hai phần ba cho biết họ sẽ tìm đến AI đầu tiên khi gặp vấn đề.

Từ cấm đoán đến chấp nhận AI

Khi ChatGPT tạo nên làn sóng AI tạo sinh năm 2023, các trường đại học Trung Quốc ban đầu tỏ ra thận trọng.

Trong mùa tốt nghiệp năm 2024, nhiều trường áp dụng quy định kiểm soát AI đối với luận văn. Một số trường sử dụng hệ thống phát hiện nội dung do AI tạo ra, yêu cầu sinh viên khai báo việc sử dụng AI hoặc cấm AI tham gia vào những khâu như xây dựng đề cương nghiên cứu, tạo dữ liệu hay biên tập nội dung.

Tuy nhiên, sự phát triển quá nhanh của AI khiến cách tiếp cận này nhanh chóng thay đổi. Trong hơn một năm qua, nhiều trường chuyển sang nghiên cứu cách tích hợp AI vào chương trình đào tạo.

Đại học Thâm Quyến phối hợp Tencent Cloud mở khóa học AI dựa trên DeepSeek. Đại học Vũ Hán, Đại học Hàng không Vũ trụ Bắc Kinh và Đại học Sư phạm Thiểm Tây cũng đưa kiến thức AI vào chương trình đào tạo cử nhân.

Trần Huấn Uy, chuyên gia công nghệ cấp cao tại Đại học Vũ Hán, cho biết giáo dục AI không chỉ dừng ở lập trình mà còn giúp sinh viên hiểu nguyên lý, ứng dụng và cách khai thác công nghệ trong nhiều lĩnh vực.

“AI đã trở thành một lực lượng sản xuất mới. Nếu không biết sử dụng, bạn sẽ bị những người thành thạo AI vượt qua”, ông nói.

Các chuyên gia nhận định sự thay đổi này là tất yếu. Nhà kinh tế Diệp Hiểu Dương cho rằng khi AI đã trở nên phổ biến, chỉ dựa vào các lệnh cấm sẽ không còn hiệu quả. Điều quan trọng là xây dựng cơ chế quản lý phù hợp.

Sinh viên Đại học Bắc Kinh, Trung Quốc. (Ảnh: Đại học Bắc Kinh)

AI bước vào nghiên cứu học thuật

Không chỉ đưa AI vào giảng dạy, một số đại học còn thử nghiệm vai trò của AI trong nghiên cứu.

Năm ngoái, Đại học Sư phạm Hoa Đông khởi động dự án “AI là tác giả thứ nhất”, cho phép AI đứng tên đầu tiên trong một số bài báo khoa học, còn con người giữ vai trò cộng tác và giám sát. Đại học Nam Kinh cùng nhiều trường khác cũng tổ chức các cuộc thi khuyến khích ứng dụng AI trong nghiên cứu.

Theo chuyên gia Trần Huấn Uy, AI tạo sinh đã phát triển rất nhanh trong vài tháng gần đây. Trước kia, muốn dùng AI viết một bài báo cần nhiều lần tương tác, còn hiện nay AI có thể làm việc liên tục trên một dự án và trở thành trợ lý nghiên cứu thực sự.

Tuy nhiên, việc để AI đứng tên tác giả đã gây tranh cãi. Những người phản đối cho rằng AI không thể chịu trách nhiệm học thuật và pháp lý như con người, vì vậy không thể thay thế vai trò của tác giả chính.

Dù vậy, nhiều chuyên gia nhận định các thử nghiệm này đã chuyển trọng tâm tranh luận từ câu hỏi “có nên dùng AI hay không” sang việc xây dựng chuẩn mực mới cho nghiên cứu trong kỷ nguyên AI.

Vòng luẩn quẩn “AI kiểm tra AI”

Ở khía cạnh khác, nhiều trường đại học sử dụng hệ thống phát hiện nội dung do AI tạo ra để đánh giá luận văn.

Tuy nhiên, các công cụ này thường xuyên nhận diện nhầm bài viết gốc là sản phẩm của AI. Điều đó buộc sinh viên liên tục chỉnh sửa luận văn để giảm tỷ lệ bị phát hiện, tạo nên vòng luẩn quẩn “AI kiểm tra AI, rồi lại dùng AI để né AI”.

Theo truyền thông Trung Quốc, nhu cầu này còn tạo ra một thị trường dịch vụ trực tuyến chuyên “giảm tỷ lệ AI” trên các nền tảng thương mại điện tử.

Chuyên gia Diệp Hiểu Dương cho rằng điều này khiến sinh viên dành nhiều thời gian tìm cách vượt qua hệ thống phát hiện thay vì đầu tư cho chất lượng nghiên cứu.

“Dùng AI để sửa lỗi ngữ pháp hoàn toàn khác với việc dùng AI để bịa tài liệu tham khảo. Một hệ thống quản lý tốt cần phân biệt rõ các hình thức sử dụng AI thay vì áp dụng một tiêu chí chung”, ông Diệp nói.

Ở góc độ kỹ thuật, chuyên gia Trần Huấn Uy nhận định việc dùng một hệ thống AI để xác định nội dung do hệ thống AI khác tạo ra vốn đã không đáng tin cậy.

Theo các chuyên gia, AI sẽ tiếp tục trở thành công cụ quan trọng trong giáo dục đại học. Vì vậy, thách thức của các trường không còn là ngăn cấm AI, mà là xây dựng những quy định giúp công nghệ này được sử dụng đúng mục đích, đồng thời vẫn bảo đảm tính trung thực và chất lượng học thuật.