AI Trung Quốc chọn lối đi khác để cạnh tranh với Mỹ

Khi các “ông lớn” trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) của Trung Quốc tụ họp tại Bắc Kinh trong một hội nghị mang tính bước ngoặt vào tháng 1 vừa qua, một câu hỏi được đặt ra ở vị trí trung tâm đó là liệu trong vòng 3 -5 năm tới, có công ty AI Trung Quốc nào đủ khả năng vượt qua các đối thủ hàng đầu của Mỹ hay không?

Câu trả lời từ một nhà khoa học AI hàng đầu tham dự hội nghị khiến nhiều người bất ngờ vì sự thẳng thắn. “Dưới 20%. Và tôi cho rằng mức 20% đó đã là rất lạc quan", ông Justin Lin - trưởng nhóm kỹ thuật phụ trách các mô hình AI Qwen của tập đoàn công nghệ Alibaba nhận định.

Đánh giá tỉnh táo này hoàn toàn đối lập với hàng loạt tiêu đề báo chí suốt một năm qua, vốn liên tục ca ngợi sự bùng nổ của ngành AI Trung Quốc.

Kể từ khi start-up ít tên tuổi DeepSeek gây chấn động toàn cầu với một mô hình AI mạnh mẽ mà họ tuyên bố được phát triển với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với các sản phẩm tương đương của Mỹ, các doanh nghiệp Trung Quốc đã liên tiếp dẫn đầu về lượt tải toàn cầu đối với các mô hình AI miễn phí sử dụng, đồng thời huy động được những khoản vốn khổng lồ thông qua các đợt “chào sàn”.

Tuy nhiên, đằng sau sự hào nhoáng đó, một số nhà phát triển AI hàng đầu Trung Quốc lại cảnh báo rằng nước này có thể đang tụt lại xa hơn trong cuộc đua phát triển các mô hình AI tuyến đầu. Theo các chuyên gia, việc bị hạn chế tiếp cận chip tiên tiến cùng với nguồn vốn còn hạn chế vẫn là những rào cản lớn.

Ông Justin Lin không phải là người duy nhất có quan điểm này. Ông Tang Jie, nhà sáng lập start-up AI Z.ai (còn được biết đến với tên Zhipu), cho rằng khoảng cách về hiệu suất giữa các mô hình AI của Trung Quốc và Mỹ có thể đang ngày càng nới rộng.

“Ở một số lĩnh vực, chúng tôi có thể làm khá tốt, nhưng cũng cần thừa nhận những thách thức và khoảng trống mà chúng tôi vẫn đang đối mặt”, ông Tang Jie phát biểu tại chính hội nghị ở Bắc Kinh.

Tuy vậy, điều đó không đồng nghĩa với việc ngành AI Trung Quốc đang chững lại.

CON ĐƯỜNG CẠNH TRANH VỚI MỸ

Những hạn chế trong việc tiếp cận chip hiệu năng cao, nguồn vốn, cùng với đặc thù của hệ sinh thái công nghệ nội địa đã thúc đẩy Trung Quốc theo đuổi một chiến lược khác biệt so với Mỹ, đó là phát triển các mô hình AI mở, cho phép công chúng sử dụng tự do.

Chiến lược này, được cả Bắc Kinh và các nhà phát triển xem là cách để đẩy nhanh tiến độ và cạnh tranh với các đối thủ Mỹ, đã giúp các doanh nghiệp Trung Quốc đạt được những bước tiến đáng kể. Các công ty đang ồ ạt triển khai các ứng dụng AI dựa trên các mô hình mở vào thực tiễn. Nhiều ngành nghề đã tích hợp AI vào sản xuất, thương mại điện tử và robot.

Trong bài phát biểu chào năm mới được truyền hình trực tiếp, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã ca ngợi năng lực đổi mới đang tăng tốc của đất nước, nhấn mạnh các mô hình AI đang vượt lên cùng những đột phá trong lĩnh vực chip nội địa, đặc biệt giữa bối cảnh Bắc Kinh thúc đẩy mục tiêu tự chủ công nghệ.

Chẳng hạn, vào tháng 9 năm ngoái, Qwen đã vượt qua Llama của Meta để trở thành mô hình AI mở được tải nhiều nhất trên Hugging Face - nền tảng lớn dành cho các mô hình và công cụ AI. Ngay cả các công ty Mỹ như Airbnb cũng đã sử dụng Qwen để vận hành hệ thống chăm sóc khách hàng bằng AI.

Một làn sóng niêm yết AI chưa từng có tiền lệ của các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang diễn ra tại Hồng Kông. Trong tháng 1/2026, hai start-up “kỳ lân” là Z.ai và MiniMax, đều là những nhà phát triển mô hình mở có năng lực cạnh tranh, đã IPO, lần lượt huy động được 560 triệu USD và 620 triệu USD, với giá cổ phiếu liên tiếp tăng mạnh.

Các tập đoàn công nghệ toàn cầu cũng bắt đầu chú ý. Tháng 12/2025, Meta thông báo sẽ mua lại Manus, một công ty AI agent được thành lập tại Trung Quốc và sau đó chuyển trụ sở sang Singapore. Dù thương vụ này đã kích hoạt một quá trình rà soát pháp lý của Bắc Kinh, làm dấy lên khả năng bị hủy bỏ, nhưng đây vẫn là minh chứng cho những tiến bộ của công nghệ AI Trung Quốc.

DeepSeek, “gương mặt đại diện” cho làn sóng AI Trung Quốc sau khi công bố mô hình mở cách đây một năm với hiệu suất tiệm cận hàng đầu ngành nhưng sử dụng ít tài nguyên hơn nhiều, cũng được cho là sẽ ra mắt một mô hình mới với khả năng lập trình nâng cao ngay trong tháng 2 này.

“CANH BẠC” MÃ NGUỒN MỞ

Một động lực then chốt thúc đẩy đà phát triển của AI Trung Quốc đến từ việc nước này mạnh mẽ chuyển sang các mô hình mở - một sự thay đổi bắt nguồn từ thành công đột phá của DeepSeek. Kể từ đó, các phòng thí nghiệm AI Trung Quốc đã nhanh chóng gia nhập “làn sóng mô hình mở”, trái ngược với các đối thủ Mỹ vốn phần lớn né tránh cách tiếp cận này để bảo vệ tài sản trí tuệ.

“Mô hình mở đã giúp giảm đáng kể chi phí cho các nhà phát triển và doanh nghiệp. Các nhà cung cấp dịch vụ đám mây như Alibaba sử dụng mô hình mở để thúc đẩy việc sử dụng hạ tầng đám mây, còn các startup tận dụng sự mở này để nhanh chóng xây dựng hệ sinh thái nhà phát triển”, ông Poe Zhao, nhà phân tích và nhà sáng lập bản tin Hello China Tech chuyên về công nghệ Trung Quốc, bình luận.

Theo một nghiên cứu cuối năm 2025 của OpenRouter, nền tảng trung gian cho các mô hình AI, tỷ lệ sử dụng mô hình AI mở của Trung Quốc trên toàn cầu đã tăng vọt từ mức rất thấp 1,2% vào cuối năm 2024 lên gần 30% chỉ ngay trong năm sau đó.

Riêng Alibaba đã phát hành hơn 400 mô hình Qwen mã nguồn mở, đạt tổng cộng hơn 1 tỷ lượt tải tính đến đầu tháng này, theo số liệu của công ty.

“Mã nguồn mở, ở một mức độ nào đó, đã trở thành sự đồng thuận của ngành tại Trung Quốc”, ông Lian Jye Su, trưởng nhóm phân tích của công ty nghiên cứu công nghệ Omdia, cho biết.

Chiến lược này không chỉ giúp giảm chi phí mà còn hạn chế rủi ro địa chính trị đối với các doanh nghiệp Trung Quốc.

“Nếu một ngày nào đó cả công ty bị trừng phạt, ví dụ như bởi Mỹ, thì ít nhất các sản phẩm dựa trên mô hình mã nguồn mở của họ vẫn có thể tiếp tục được sử dụng”, ông Su lưu ý.

Bên cạnh đó là một thực tế kinh tế khó tránh. “Không còn lựa chọn nào khác. Người tiêu dùng Trung Quốc, cũng như các doanh nghiệp, về cơ bản không trả tiền cho phần mềm”, bà Jenny Xiao, đối tác tại quỹ đầu tư mạo hiểm Leonis Capital chuyên về AI, giải thích.

Tuy nhiên, dù các mô hình mở của Trung Quốc đang thống trị phân khúc này, thì các mô hình đóng do các “ông lớn” Mỹ phát triển, như GPT của OpenAI, Gemini của Google hay Claude của Anthropic, vẫn chiếm ưu thế trên các bảng xếp hạng hiệu suất tổng thể. Theo OpenRouter, các mô hình đóng hiện vẫn chiếm khoảng 70% tổng lượt tải.

NHỮNG NÚT THẮT CHƯA ĐƯỢC THÁO GỠ

Khoảng cách về hiệu suất giữa các mô hình AI Trung Quốc và Mỹ, dù không quá lớn, vẫn tồn tại, chủ yếu do hạn chế về năng lực tính toán và nguồn vốn.

“OpenAI, Anthropic và các công ty Mỹ khác đang đầu tư khối lượng tính toán khổng lồ cho nghiên cứu thế hệ tiếp theo, trong khi chúng tôi phải phân bổ nguồn lực khá mỏng”, ông Justin Lin của Alibaba cho biết.

Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Washington đã ngăn cản doanh nghiệp Trung Quốc tiếp cận các dòng chip tiên tiến nhất như Blackwell của Nvidia hay dòng Rubin mới ra mắt, cũng như các thiết bị cần thiết để sản xuất chúng. Việc chuyển sang sử dụng chip trong nước với công nghệ kém tiên tiến hơn cũng không giải quyết được triệt để bài toán cho các nhà phát triển mô hình AI.

“Vấn đề của họ là không thể tiếp cận đủ số lượng”, ông Paul Triolo, chuyên gia về Trung Quốc và công nghệ tại công ty tư vấn Albright Stonebridge nhận xét. Theo ông, các hạn chế của Mỹ cũng làm suy giảm khả năng mở rộng sản lượng của các nhà sản xuất chip Trung Quốc.

Mặc dù Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phê duyệt việc xuất khẩu chip Nvidia H200, được đánh giá là chậm hai thế hệ so với Rubin, sang Trung Quốc, nhưng Bắc Kinh vẫn chưa chính thức bật đèn xanh cho việc nhập khẩu. Theo ông Triolo, điều này đặt Trung Quốc vào thế khó, khi phải cân nhắc giữa nhu cầu cấp thiết về chip tiên tiến trong ngắn hạn và mục tiêu tự chủ công nghệ dài hạn.

Theo Reuters, DeepSeek, Alibaba cùng các tập đoàn công nghệ Trung Quốc khác như ByteDance và Tencent đã được Bắc Kinh cấp phép có điều kiện để mua một lượng nhất định chip H200.

Khác với các start-up Mỹ có thể huy động nhiều vòng vốn mạo hiểm, các công ty AI Trung Quốc phải đối mặt với cơ sở nhà đầu tư hạn chế hơn và áp lực ngày càng lớn trong việc sớm chứng minh khả năng thương mại hóa. Điều này buộc những doanh nghiệp như Z.ai và MiniMax phải niêm yết sớm hơn so với các đối thủ Mỹ.

“Nhiều công ty Trung Quốc đang cố gắng lên sàn càng sớm càng tốt, vì họ đốt tiền rất nhanh và thị trường đại chúng là cách dễ nhất để huy động vốn”, bà Xiao của Leonis Capital nói.

Thách thức còn đến từ chính thị trường nội địa Trung Quốc, có quy mô nhỏ hơn và thường đòi hỏi mức độ tùy chỉnh cao, khiến các nhà phát triển mô hình AI khó tạo ra lợi nhuận, bà Xiao bổ sung thêm.

CHIẾN LƯỢC ĐỂ VƯƠN LÊN

Dẫu vậy, các chuyên gia cảnh báo không nên đánh giá thấp triển vọng dài hạn của Trung Quốc.

Các doanh nghiệp Trung Quốc đã thể hiện thế mạnh trong việc triển khai nhanh các ứng dụng hướng tới người tiêu dùng và tích hợp AI vào sản xuất công nghiệp, theo bà Deepika Giri, trưởng bộ phận nghiên cứu AI tại công ty nghiên cứu thị trường IDC.

Ngay cả khi các mô hình AI của Trung Quốc còn hạn chế, công nghệ này vẫn đang trở nên phổ biến ở khắp nơi. “Có thể đó chưa phải là mô hình tốt nhất trên toàn cầu, nhưng họ vẫn đang tích hợp và công nghiệp hóa AI với tốc độ cực kỳ nhanh”, bà Giri nhấn mạnh.

Bắc Kinh cũng đang đặt trọng tâm vào ứng dụng AI, khi công bố kế hoạch hành động nhằm đẩy mạnh việc sử dụng AI trong sản xuất như một phần của chiến lược quốc gia nâng cấp ngành công nghiệp.

Từ mô hình mở đến các ứng dụng thực tiễn, Trung Quốc đã chứng minh rằng những ràng buộc không thể ngăn cản nước này tiếp tục thu hẹp khoảng cách.

Ông Yao Shunyu, cựu nhà nghiên cứu của OpenAI và hiện là trưởng nhà khoa học AI của Tencent, cho rằng Trung Quốc nhiều lần thể hiện khả năng bắt kịp hoặc sao chép rất nhanh các phát triển công nghệ của phương Tây, thậm chí trong một số lĩnh vực còn làm tốt hơn hẳn.

Ông dẫn chứng sức mạnh của ngành sản xuất và lĩnh vực xe điện của Trung Quốc trong phát biểu tại cùng hội nghị ở Bắc Kinh, thách thức lớn nhất đối với tham vọng vượt Mỹ của Trung Quốc lại nằm ở yếu tố văn hóa, đó là sự thiếu hụt tinh thần chấp nhận rủi ro, dù không thiếu nhân tài hàng đầu.

“Liệu chúng ta có thực sự dẫn dắt được việc tạo ra những mô hình, hệ hình hoàn toàn mới hay không? Tôi nghĩ đây, ở một mức độ nào đó, chính là vấn đề then chốt mà Trung Quốc vẫn cần phải giải quyết”, ông Yao nói.

Lâm Minh