AI vừa tiếp sức cho tin tặc, vừa mở ra phương thức phòng thủ mạng mới

Ngày càng có nhiều báo cáo trong năm 2026 cho thấy tin tặc đang cần ít thời gian hơn đáng kể để triển khai và thực hiện các cuộc tấn công mạng. Ảnh: Reuters.

Sự phổ biến của AI đang làm thay đổi căn bản cuộc đối đầu giữa tin tặc và lực lượng bảo vệ an ninh mạng. Nếu trước đây, một cuộc tấn công tinh vi thường đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu, nhiều nhân lực và thời gian chuẩn bị dài, thì nay các công cụ AI có thể hỗ trợ tự động hóa nhiều công đoạn, từ tìm kiếm lỗ hổng, xây dựng phương thức xâm nhập đến đánh cắp dữ liệu.

Nhưng cuộc đua công nghệ này không chỉ mang lại lợi thế cho phía tấn công. Các doanh nghiệp an ninh mạng đang phát triển những phương thức phòng thủ mới, trong đó có việc sử dụng AI để mô phỏng hành vi tin tặc, triển khai dữ liệu mồi nhử và tự động phát hiện những dấu hiệu xâm nhập. Điều đó cho thấy cuộc chiến an ninh mạng đang chuyển dần từ mô hình phản ứng sau sự cố sang phòng thủ chủ động, dự đoán và ngăn chặn tấn công ngay từ giai đoạn đầu.

AI RÚT NGẮN THỜI GIAN TẤN CÔNG, HẠ THẤP RÀO CẢN CHO TỘI PHẠM MẠNG

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất mà AI mang lại là tốc độ triển khai các cuộc tấn công mạng. Theo báo cáo toàn cầu công bố ngày 1/10 của Microsoft, việc ứng dụng AI đã giúp rút ngắn thời gian tin tặc cần để đánh cắp dữ liệu, tìm kiếm thông tin đăng nhập và xâm nhập sâu hơn vào hệ thống máy tính của các tổ chức, từ vài ngày xuống chỉ còn vài phút.

Mức độ nguy hiểm không chỉ nằm ở tốc độ mà còn ở khả năng tự động hóa. Ngày 2/9, công ty an ninh mạng Palo Alto Networks cho biết đã ứng phó với một sự cố trong đó một tin tặc sử dụng mô hình AI tiên tiến để tự động xâm nhập vào mạng lưới của một doanh nghiệp trong chưa đầy 10 giờ. Theo đánh giá của công ty, nếu thực hiện bằng phương thức truyền thống, cuộc tấn công này có thể cần nhiều tin tặc phối hợp trong khoảng hai tuần.

AI còn khiến những công cụ tấn công vốn đòi hỏi kiến thức kỹ thuật chuyên sâu trở nên dễ tiếp cận hơn. Tội phạm mạng có thể sử dụng AI để chuyển đổi những thông tin kỹ thuật phức tạp về lỗ hổng bảo mật thành hướng dẫn đơn giản, dễ hiểu và dễ triển khai.

Bà Jess Ng, Giám đốc phụ trách Singapore và Brunei của Fortinet, nhận định những công việc trước đây cần đến chuyên gia giàu kinh nghiệm giờ đây có thể được thực hiện trong thời gian ngắn hơn rất nhiều, thậm chí bởi những người có kiến thức kỹ thuật hạn chế.

Trường hợp nền tảng EvilTokens là một ví dụ. Nhờ AI, những đối tượng có ít kiến thức về lập trình đã có thể phát triển nền tảng này để thu phí các tin tặc khác trong việc xây dựng những chiến dịch lừa đảo qua email. Chỉ sau 6 tháng hoạt động, EvilTokens đã ảnh hưởng đến 10.000 tổ chức tại 120 quốc gia, trong đó có Singapore, trước khi Microsoft và các đối tác phối hợp vô hiệu hóa nền tảng vào tháng 9.

Ông Mike Yeh, Phó Chủ tịch kiêm Phó Tổng cố vấn pháp lý phụ trách an ninh và niềm tin khách hàng của Microsoft, cho rằng AI đã hạ thấp rào cản gia nhập, khiến tội phạm mạng dễ dàng triển khai hoạt động hơn.

Một nguy cơ khác là khả năng các tác nhân AI (AI agents) tự động kết nối nhiều lỗ hổng bảo mật riêng lẻ để tạo thành một cuộc tấn công có mức độ nghiêm trọng cao. Theo ông Siddharth Deshpande, Giám đốc phụ trách các giải pháp ngành của Palo Alto Networks, tin tặc có thể sử dụng AI agents để kết hợp nhiều lỗi bảo mật có mức độ nghiêm trọng thấp hơn, từ đó tạo ra một phương thức xâm nhập quy mô lớn.

Điều này đặc biệt đáng lo ngại bởi các tổ chức thường ưu tiên xử lý những lỗ hổng nghiêm trọng, trong khi có thể chưa dành đủ nguồn lực cho những điểm yếu được đánh giá là ít nguy hiểm hơn. Khi AI có khả năng kết hợp nhiều lỗ hổng, việc xem xét từng lỗi bảo mật một cách riêng lẻ có thể không còn phản ánh đầy đủ mức độ rủi ro thực tế.

KHAI THÁC ĐIỂM YẾU CỦA AI, CHUYỂN SANG PHÒNG THỦ CHỦ ĐỘNG

Tuy nhiên, AI không phải công cụ hoàn hảo trong mọi giai đoạn của một cuộc tấn công mạng. Những hạn chế của các mô hình AI đang mở ra một hướng tiếp cận mới cho lực lượng phòng thủ: sử dụng chính khả năng dễ bị đánh lừa của AI để phát hiện và ngăn chặn tin tặc.

Theo ông Snehal Antani, Giám đốc điều hành công ty an ninh mạng Horizon3, các hệ thống AI của nhiều công ty công nghệ lớn được huấn luyện dựa trên dữ liệu an ninh mạng công khai, chẳng hạn báo cáo lỗ hổng bảo mật và các nghiên cứu chuyên ngành. Tuy nhiên, những dữ liệu này không thể thay thế thông tin nội bộ của từng tổ chức, đặc biệt là dữ liệu về cấu hình và cấu trúc mạng.

Sự khác biệt đó tạo ra cơ hội để triển khai các biện pháp đánh lừa. Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể bố trí những tệp tin giả chứa thông tin đăng nhập không có giá trị thực trong hệ thống. Khi AI của tin tặc tìm kiếm dữ liệu và truy cập vào những tệp này, hệ thống phòng thủ sẽ lập tức phát hiện dấu hiệu bất thường và phát cảnh báo.

Nói cách khác, thay vì chỉ chờ tin tặc tấn công vào những tài sản quan trọng, doanh nghiệp chủ động tạo ra những mục tiêu giả để nhận diện hành vi xâm nhập ngay từ đầu.

Nghiên cứu do Horizon3 công bố vào tháng 6 cho thấy 21 mô hình AI, trong đó có các mô hình của Anthropic và OpenAI, đã mắc bẫy dữ liệu giả trong 78,5% số lần thử nghiệm. Tỷ lệ này ở tin tặc là con người chỉ là 37%. Đáng chú ý, một số mô hình AI tiên tiến nhất mắc bẫy trong hơn 90% số lần thử.

Ông Antani cho rằng các biện pháp đánh lừa được bố trí hợp lý là phương thức rẻ nhất, nhanh nhất và hiệu quả nhất để phát hiện tin tặc sử dụng AI. Ông dự báo khả năng dễ mắc bẫy của các mô hình AI sẽ trở thành một trong những lĩnh vực nghiên cứu nóng nhất về an ninh mạng trong 12-24 tháng tới.

Dù vậy, phương pháp này không thể thay thế những lớp bảo vệ khác. Tin tặc có trình độ cao vẫn có thể nhận diện các dữ liệu giả và tìm cách vượt qua hệ thống đánh lừa. Vì thế, doanh nghiệp vẫn cần thường xuyên cập nhật bản vá bảo mật, kiểm soát quyền truy cập và giám sát hoạt động của mạng lưới.

Một nghiên cứu khác của Ensign InfoSecurity, công bố vào tháng 8, cũng cho thấy những giới hạn trong năng lực tấn công của AI. Công ty này đã thử nghiệm 10 mô hình AI tiên tiến, trong đó có các mô hình của OpenAI và Anthropic. Cả 10 mô hình đều có thể xâm nhập ban đầu vào hệ thống thử nghiệm, nhưng gặp khó khăn hơn ở các giai đoạn tiếp theo.

Ít nhất một nửa số mô hình không thể thực hiện nhất quán việc đánh cắp thông tin đăng nhập và di chuyển giữa các hệ thống.

Những kết quả này cho thấy AI có thể giúp tin tặc vượt qua một số lớp bảo vệ ban đầu, nhưng không đồng nghĩa với việc chúng có thể tự động hoàn thành toàn bộ một cuộc tấn công phức tạp. Đây chính là khoảng trống để các hệ thống phòng thủ thiết kế những cơ chế phát hiện và ngăn chặn phù hợp ở từng giai đoạn.

Tốc độ tấn công gia tăng đang đặt các doanh nghiệp trước yêu cầu phải thay đổi cách thức bảo vệ hệ thống. Một ví dụ điển hình là những lỗ hổng nghiêm trọng mới được phát hiện trong PHP, ngôn ngữ lập trình đang vận hành khoảng 70% website trên toàn cầu.

Các lỗ hổng này được phát hiện với sự hỗ trợ của AI. Sau khi thông tin được công bố ngày 21/10, công ty bảo mật web Cloudflare ghi nhận hàng triệu nỗ lực tấn công nhằm khai thác các điểm yếu nói trên.

Theo ông Gareth Cox, Phó Chủ tịch phụ trách khu vực châu Á - Thái Bình Dương và Nhật Bản của Horizon3, các tổ chức không thể tiếp tục giả định rằng họ sẽ có hàng tuần để ứng phó sau khi một lỗ hổng nghiêm trọng được công khai.

Thực tế này đặt ra áp lực lớn đối với đội ngũ chuyên gia an ninh mạng. Bà Philippa Cogswell, Phó Chủ tịch kiêm Đối tác điều hành Unit 42 của Palo Alto Networks tại châu Á - Thái Bình Dương và Nhật Bản, cho biết các chuyên gia đang phải đưa ra những quyết định quan trọng trong điều kiện thời gian cực kỳ hạn hẹp và dữ liệu điều tra chưa đầy đủ.

Họ phải nhanh chóng xác định điều gì đã xảy ra, hệ thống nào bị truy cập, dữ liệu nào bị đánh cắp và mức độ ảnh hưởng đối với toàn bộ tổ chức cũng như chuỗi cung ứng. Áp lực này đang làm gia tăng tình trạng kiệt sức và khiến quá trình ra quyết định trở nên khó khăn hơn.

Trong bối cảnh đó, ông Emil Tan, Chủ tịch Hiệp hội các chuyên gia an toàn thông tin (Association of Information Security Professionals), cho rằng phòng thủ mạng cần chuyển sang hướng chủ động hơn. Thay vì chỉ tìm cách xử lý hậu quả sau khi bị tấn công, các tổ chức cần dự đoán những phương thức tin tặc có thể sử dụng, từ đó chủ động ngăn chặn hoặc phá vỡ kế hoạch xâm nhập.

AI và tự động hóa vì thế trở thành những công cụ quan trọng trong chiến lược phòng thủ. Horizon3 là một ví dụ về hướng tiếp cận này. Công ty sử dụng AI để tự động mô phỏng hành vi xâm nhập của tin tặc, tìm kiếm các lỗ hổng trong hệ thống trước khi những kẻ tấn công thực sự khai thác. Công nghệ này còn cho phép kiểm tra và xác minh liệu các biện pháp khắc phục lỗ hổng có thực sự hiệu quả hay không.

Một trong những khách hàng của Horizon3 là tổ chức hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ lưu trú tại Singapore với khoảng 1.000 nhân viên.

Nhu cầu ngày càng tăng đối với các công cụ phòng thủ chủ động cũng thu hút sự quan tâm của giới đầu tư. Tháng 8, Horizon3 cho biết đã huy động được 250 triệu USD, tương đương khoảng 320 triệu SGD. Trong số các nhà đầu tư có EDBI, tổ chức đầu tư thuộc Hội đồng Phát triển Kinh tế Singapore.

Khoản vốn này sẽ giúp Horizon3 phát triển văn phòng tại Singapore, bắt đầu hoạt động từ tháng 8, thành trụ sở khu vực ASEAN, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của các tổ chức Đông Nam Á trong việc bảo vệ hệ thống trước những cuộc tấn công mạng có sự hỗ trợ của AI.

DOANH NGHIỆP PHẢI CHUẨN BỊ CHO CUỘC ĐUA PHÒNG THỦ THEO TỐC ĐỘ MÁY MÓC

Những diễn biến trên cho thấy AI đang tạo ra một nghịch lý trong lĩnh vực an ninh mạng: công nghệ giúp tin tặc tấn công nhanh hơn, nhưng đồng thời cũng cung cấp những công cụ mới để doanh nghiệp nhận diện và ngăn chặn các mối đe dọa.

Lợi thế trong cuộc đua này sẽ không chỉ thuộc về bên sở hữu mô hình AI mạnh hơn, mà còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức dữ liệu, thiết kế hệ thống giám sát và xây dựng quy trình phản ứng kịp thời.

Đối với doanh nghiệp, điều quan trọng là không nên xem an ninh mạng như một hoạt động kỹ thuật chỉ được triển khai sau khi hệ thống xuất hiện sự cố. Các lỗ hổng cần được kiểm tra thường xuyên, quyền truy cập phải được giới hạn theo nguyên tắc cần thiết, dữ liệu nhạy cảm phải được bảo vệ và những dấu hiệu bất thường cần được phát hiện càng sớm càng tốt.

Đặc biệt, các tổ chức cần tính đến nguy cơ nhiều lỗ hổng nhỏ có thể bị kết hợp thành một cuộc tấn công lớn. Việc đánh giá rủi ro không nên chỉ dựa trên mức độ nghiêm trọng của từng lỗ hổng riêng lẻ, mà cần xem xét khả năng chúng bị khai thác đồng thời trong một chuỗi tấn công.

Đối với Việt Nam, khi quá trình chuyển đổi số mở rộng trong ngân hàng, tài chính, viễn thông, năng lượng, y tế và các dịch vụ công, việc bảo vệ hệ thống thông tin cần được đặt trong chiến lược vận hành và quản trị rủi ro của mỗi tổ chức. Đặc biệt, những doanh nghiệp quản lý dữ liệu khách hàng, dữ liệu giao dịch và hạ tầng thiết yếu cần chuyển dần từ cách tiếp cận phòng thủ thụ động sang kiểm tra, giám sát và ứng phó chủ động.

Một hướng đi đáng chú ý là hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ và tổ chức an ninh mạng quốc tế có năng lực, kinh nghiệm thực tiễn để tiếp cận những giải pháp kiểm thử xâm nhập tự động, phát hiện lỗ hổng và ứng phó sự cố. Tuy nhiên, việc lựa chọn công nghệ cần đi kèm đánh giá về khả năng tích hợp, bảo vệ dữ liệu, mức độ phụ thuộc vào nhà cung cấp và năng lực vận hành của đội ngũ trong nước.

Xa hơn, cuộc đua phòng thủ mạng sẽ tiến tới khả năng khắc phục lỗ hổng với tốc độ của máy móc. Đây cũng là hướng phát triển mà ông Snehal Antani của Horizon3 cho biết công ty đang nghiên cứu: tự động hóa quá trình sửa chữa các điểm yếu bảo mật ngay khi chúng được phát hiện.

Nếu thành công, cách tiếp cận này có thể rút ngắn đáng kể khoảng thời gian từ lúc phát hiện lỗ hổng đến khi hệ thống được bảo vệ. Trong một môi trường mà tin tặc có thể khai thác điểm yếu chỉ trong vài phút, khả năng phản ứng với tốc độ tương đương máy móc có thể trở thành lợi thế quyết định của lực lượng phòng thủ an ninh mạng.