AI, xe điện tạo áp lực mới, ngành điện cần lời giải dài hạn

Nửa cuối năm 2026, hệ thống điện Việt Nam đứng trước làn sóng nhu cầu mới khi sản xuất công nghiệp phục hồi, xe điện tăng tốc và AI, trung tâm dữ liệu (Data Center) bắt đầu gia tăng tiêu thụ điện. Bài toán đặt ra không chỉ là đủ nguồn cung, mà còn là xây dựng hệ thống điện linh hoạt, ổn định cho nền kinh tế mới.

AI, xe điện tạo làn sóng phụ tải mới

Theo báo cáo cập nhật mới nhất về ngành điện, Công ty Chứng khoán KB Việt Nam (KBSV) dự báo tiêu thụ điện cả năm 2026 sẽ tăng trưởng 10-12%, nhờ sự cộng hưởng của nhiều động lực mới. Trong đó, khu vực công nghiệp sản xuất tiếp tục là đầu kéo chính khi nhu cầu tiêu dùng trong nước và các thị trường xuất khẩu dần phục hồi. Đồng thời, sự phát triển nhanh của xe điện tại các đô thị lớn cũng tạo thêm áp lực lên nhu cầu sử dụng và hạ tầng cung ứng điện.

Các giải pháp điện mới được doanh nghiệp và người tiêu dùng quan tâm khi ngành điện bước vào giai đoạn chuyển đổi để đáp ứng nhu cầu mới.

Đây là mức tăng đáng chú ý trong bối cảnh nhu cầu điện không chỉ gia tăng về sản lượng mà còn thay đổi về yêu cầu sử dụng. Những nhóm khách hàng mới như trung tâm dữ liệu, công nghệ cao hay xe điện đòi hỏi nguồn điện ổn định, liên tục. Điều này buộc ngành điện phải thay đổi cách tiếp cận từ phát triển nguồn cung sang xây dựng hệ thống vận hành linh hoạt hơn.

Tại Triển lãm Quốc tế về lĩnh vực điện Vietnam ETE & Greenergy Expo 2026 tổ chức ở Tp.HCM hôm 15/7, với sự tham dự của gần 650 DN trong và ngoài nước, ông Lee Sang Ho, Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp điện Hàn Quốc (KOMA), nhận định ngành điện toàn cầu đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu rộng. Theo ông, sự phát triển của AI, trung tâm dữ liệu, xu hướng trung hòa carbon và yêu cầu đảm bảo an ninh năng lượng đang định hình lại cuộc chơi của ngành điện.

Ông Lee Sang Ho cho rằng khi AI phát triển mạnh, các trung tâm dữ liệu với nhu cầu vận hành liên tục sẽ trở thành một trong những yếu tố làm thay đổi cấu trúc tiêu thụ điện. Cùng với đó, quá trình điện hóa giao thông thông qua xe điện cũng làm gia tăng áp lực lên hệ thống cung ứng.

Những nhóm nhu cầu mới không chỉ làm tăng lượng điện tiêu thụ mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng điện. Trung tâm dữ liệu, AI và sản xuất công nghệ cao cần nguồn điện ổn định, liên tục. Vì vậy, ngành điện không chỉ cần thêm nguồn phát mà còn phải nâng cấp lưới truyền tải, phân phối và khả năng vận hành, nhất là khi các ngành tiêu thụ điện lớn đang mở rộng.

Tiêu thụ điện Việt Nam được dự báo tăng 10-12% trong năm 2026 khi sản xuất công nghiệp phục hồi, xe điện mở rộng và trung tâm dữ liệu phát triển. Bài toán mới không chỉ là thêm nguồn điện, mà còn bảo đảm chất lượng và độ ổn định của hệ thống.

Trong báo cáo mới đây, Công ty tư vấn Savills chỉ ra rằng, sau khi hạ tầng kết nối và khung pháp lý từng bước hoàn thiện, nguồn điện quy mô lớn đang trở thành thách thức tiếp theo đối với chu kỳ phát triển trung tâm dữ liệu tại Việt Nam.

“Nhu cầu về chủ quyền dữ liệu trong nước, đặc biệt dưới tác động của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, đang tạo nền tảng thúc đẩy các cơ sở lưu trữ nội địa phát triển. Tuy nhiên, khả năng cung ứng điện cũng phải được nâng cấp tương ứng để theo kịp tốc độ gia tăng của nhu cầu công nghiệp và hạ tầng số”, Savills nêu rõ.

Theo Savills, năng lượng ổn định, có khả năng mở rộng đang trở thành lợi thế cạnh tranh trong thu hút đầu tư vào kho vận, bán dẫn và trung tâm dữ liệu. Vì vậy, an ninh năng lượng cần được tính toán ngay từ khâu lựa chọn địa điểm cho các dự án mới.

Không chỉ các ngành công nghệ cao, sự phát triển nhanh của xe điện cũng đang mở ra một nhóm nhu cầu tiêu thụ điện mới. Số liệu thống kê cho thấy đến hết năm 2025, Việt Nam có khoảng 215.000 ô tô điện và gần 2,6 triệu xe máy điện, với nhu cầu sử dụng điện ước khoảng 652 triệu kWh, tương đương 0,2-0,3% tổng nhu cầu điện thương phẩm.

Dự báo đến năm 2030, khi số lượng ô tô điện có thể đạt 1,6 triệu chiếc và xe máy điện từ 8-13 triệu chiếc, nhu cầu điện cho giao thông sẽ tăng lên khoảng 3,1-5,6 tỷ kWh, chiếm 0,68-1,1% nhu cầu điện thương phẩm. Sự gia tăng của các nhóm phụ tải mới đang đặt thêm yêu cầu về năng lực cung ứng và tính linh hoạt của hệ thống điện.

Cần điện thông minh cho nhu cầu mới

Để đáp ứng nhu cầu này, KBSV cho rằng Việt Nam đang đẩy mạnh đầu tư, mở rộng lĩnh vực điện khí với mục tiêu đến năm 2030 đạt tổng công suất 19.685 MW, gồm 10.861 MW điện khí nội địa và 8.824 MW điện khí LNG. Tuy nhiên, quá trình hiện thực hóa mục tiêu vẫn gặp nhiều thách thức khi trong 19 dự án đã xác định chủ đầu tư, mới chỉ có Nhơn Trạch 3&4 đi vào vận hành, cùng hai dự án Hiệp Phước I và Quảng Trạch II đang chuẩn bị xây dựng.

Theo KBSV, các dự án điện khí chậm triển khai do nhiều nút thắt. Trong đó, cơ chế giá điện, sản lượng hợp đồng chưa đủ hấp dẫn, cùng khó khăn về nhà thầu, mặt bằng và thiết bị khiến nhà đầu tư còn thận trọng. Biến động giá, nguồn cung LNG toàn cầu cũng làm gia tăng rủi ro vận hành.

Trước những rào cản này, hoàn thiện cơ chế chính sách được xem là chìa khóa để khơi thông vốn vào điện khí. Theo giới phân tích, các chính sách mới như Nghị quyết 56/2025, Nghị quyết 253/2025 và đề xuất nâng tỷ lệ sản lượng điện hợp đồng (Qc) tối thiểu lên 75% trong 15 năm sẽ tạo động lực thu hút đầu tư, thúc đẩy dự án mới, đưa điện khí trở thành trụ cột năng lượng.

Điện khí, nâng cấp điện than, mở rộng lưới truyền tải và chuyển đổi số là những giải pháp then chốt để đáp ứng nhu cầu năng lượng. Ngành điện cần thêm cơ chế đầu tư phù hợp để xây dựng hệ thống linh hoạt, bền vững hơn.

Tuy vậy, bên cạnh yêu cầu phát triển thêm nguồn điện mới, Việt Nam cũng phải tính toán bài toán chuyển đổi các nguồn điện hiện hữu. Điện than vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu nguồn điện, nhưng một số nhà máy có thể phải giảm công suất hoặc dừng vận hành nếu không đáp ứng quy chuẩn khí thải mới. Điều này tạo thêm áp lực trong bài toán bảo đảm nguồn cung điện.

Nâng cấp hệ thống xử lý khí thải trở thành giải pháp quan trọng để duy trì vận hành các nhà máy điện than hiện hữu và đáp ứng yêu cầu môi trường. Hồi tháng 6/2026, Bộ Công Thương cũng yêu cầu các địa phương rà soát nguồn điện, đề xuất dự án mới có tính khả thi cao, trong đó nhiệt điện than phải gắn với công nghệ và phương án xử lý khí thải. Đây là hướng tiếp cận giúp cân bằng ba mục tiêu: bảo đảm nguồn điện, giảm tác động môi trường và tối ưu chi phí năng lượng.

Bên cạnh việc xử lý các nguồn điện truyền thống, ngành điện cũng đang hướng tới những thay đổi dài hạn trong cơ cấu và phương thức vận hành. Bà Nguyễn Thị Lâm Giang, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), nhấn mạnh phát triển năng lượng sạch, nâng cấp hạ tầng và ứng dụng số trong vận hành là hướng đi ưu tiên để tăng năng lực hệ thống điện.

Nếu trước đây bài toán lớn nhất là “đủ điện hay không”, thì nay Việt Nam cần một hệ thống điện thông minh, linh hoạt hơn cho nền kinh tế mới. Muốn vậy, ngành điện phải đồng thời phát triển nguồn cung, nâng cấp lưới truyền tải, đẩy mạnh số hóa và thu hút đầu tư. Khi AI, xe điện và sản xuất công nghiệp tăng tốc, năng lực ngành điện sẽ trở thành một yếu tố quyết định sức cạnh tranh của nền kinh tế.