Albert Camus chiếu vệt sáng Phi lý vào thế giới câm lặng

“Đã xong Sisyphus. Bộ ba Phi lý vậy là hoàn tất”, Albert Camus - chủ nhân giải Nobel Văn chương năm 1957 - ghi vào nhật ký sau khi hoàn tất ba tác phẩm gồm tiểu thuyết Người xa lạ, tiểu luận Thần thoại Sisyphus và vở kịch Caligula vào ngày 21/2/1941. Ông sử dụng ba hình thức nghệ thuật để cùng đặt một câu hỏi về việc con người sẽ sống thế nào khi nhận ra thế giới không có sẵn một ý nghĩa để mình bám vào.

Con người bị kết án vì không sống theo khuôn mẫu

Ngay câu mở đầu Người xa lạ, Albert Camus đã đặt nhân vật Meursault vào một tình huống khiến người đọc khó phán đoán: “Hôm nay mẹ mất”. Mẹ anh qua đời tại một viện dưỡng lão. Meursault đến dự tang lễ nhưng không biểu lộ nỗi đau theo cách những người xung quanh chờ đợi. Anh uống cà phê, hút thuốc trước linh cữu mẹ và gần như không tìm cách giải thích cho thái độ của mình.

Ngày hôm sau, Meursault trở về Algiers, đi tắm biển, gặp Marie Cardona rồi cùng cô đến rạp xem một bộ phim hài. Những sự việc này được kể bằng giọng bình thản, gần như không có những đoạn phân tích tâm lý dài dòng. Meursault chủ yếu ghi nhận những gì đang diễn ra trước mắt cùng các cảm giác của cơ thể như ánh nắng, cái nóng, mồ hôi và sự mệt mỏi.

Cách xây dựng nhân vật này trở nên đặc biệt khi Meursault bị cuốn vào mâu thuẫn giữa người hàng xóm Raymond Sintès và một nhóm người Ả Rập. Trên bãi biển, dưới sức nóng gay gắt và ánh Mặt trời chói lóa, anh nổ súng giết một người đàn ông rồi bắn thêm bốn phát. Sau đó, Meursault cũng không lấy lý do vô ý, bị Mặt trời làm chói mặt, xung đột hay bất kỳ điều gì khác để giải thích cho hành động của mình.

Nhiều ấn bản tiếng Việt của tiểu thuyết Người xa lạ ra mắt bạn đọc. Ảnh: Nhã Nam, Phoenix.

Sự phi lý của Người xa lạ bộc lộ rõ nhất trong phiên tòa. Meursault bị xét xử vì tội giết người nhưng các công tố viên dần chuyển sang phán xét con người anh. Việc anh không khóc trong tang lễ mẹ, đi xem phim ngay ngày hôm sau hay không ăn năn theo cách thông thường đều được đưa ra như những bằng chứng chống lại anh. Xã hội đòi hỏi Meursault phải thể hiện những cảm xúc “đúng” trước khi có thể được nhìn nhận như một con người bình thường.

Trong lời tựa dành cho ấn bản Mỹ, Camus cho rằng Meursault bị kết án vì không chịu tuân theo “luật chơi”. Nhân vật từ chối phóng đại những gì mình thực sự cảm nhận để phù hợp với mong đợi của người khác. Nói cách khác, nhân vật đã từ chối gán ghép ý nghĩa cho sự vật, sự việc của đời sống.

Nhà triết học Jean-Paul Sartre cho rằng Camus không dùng Người xa lạ để trực tiếp giải thích cái Phi lý. Thay vào đó, tiểu thuyết khiến người đọc trải nghiệm nó qua cách kể chuyện. Meursault nhìn thế giới ở cấp độ sự vật và cảm giác nhưng không liên tục tìm kiếm những ý nghĩa nằm phía sau chúng. Những mối liên hệ nhân quả và giải thích tâm lý được tiết chế, khiến các khoảnh khắc hiện tại nối tiếp nhau một cách rời rạc.

Đến những ngày cuối trong tù, Meursault đối diện trực tiếp với cái chết. Anh nhận ra cái chết là số phận chung của con người, đồng thời hiểu rằng thế giới không đưa ra một lời giải thích cuối cùng cho sự tồn tại. Thay vì tiếp tục tìm kiếm một ý nghĩa có sẵn, anh chấp nhận sự thật này.

Đó là cái Phi lý trong Người xa lạ, Con người luôn muốn tìm một lý do, một trật tự và một ý nghĩa cho những gì xảy ra trong khi thế giới không nhất thiết cung cấp những câu trả lời đó. Meursault khiến người đọc phải đối diện với câu hỏi cách con người nên sống khi thế giới không có sẵn một ý nghĩa để bám víu.

Sống thế nào khi thế giới không có sẵn ý nghĩa?

Để trả lời câu hỏi đó, Albert Camus tìm đến vấn đề căn bản nhất của đời sống trong tiểu luận Thần thoại Sisyphus, xuất bản năm 1942. Tác phẩm bắt đầu bằng câu hỏi liệu con người có nên tự sát khi nhận ra cuộc sống không có ý nghĩa.

Camus không chọn tự sát. Với ông, nhận ra cái Phi lý không phải là lý do để kết thúc cuộc đời. Nó chỉ xuất hiện khi con người khao khát một thế giới có trật tự, lý do và ý nghĩa nhưng thế giới không đưa ra câu trả lời tương ứng. Một khi nhận ra khoảng cách này, con người có thể chạy trốn, tự lừa dối mình hoặc chấp nhận sự thật rồi tiếp tục sống.

Camus chọn cách thứ ba. Hình tượng Sisyphus trở thành cách ông diễn đạt lựa chọn này. Trong thần thoại Hy Lạp, Sisyphus bị các vị thần trừng phạt, phải đẩy một tảng đá lên đỉnh núi rồi nhìn nó lăn xuống trước khi bắt đầu lại. Công việc không có điểm kết thúc và không tạo ra một thành quả cuối cùng. Sisyphus vẫn tiếp tục.

Tiểu luận Thần thoại Sisyphus của Camus trả lời câu hỏi con người nên sống thế nào trong một thế giới vô nghĩa. Ảnh: NXB Trẻ.

Điều Camus quan tâm không phải việc Sisyphus tìm được một ý nghĩa mới cho công việc của mình. Anh ta biết công việc này là vô ích nhưng không tự lừa dối về sự vô ích đó. Sisyphus nhìn thẳng vào số phận của mình và vẫn tiếp tục sống.

Vì thế, câu trả lời của Camus trước cái Phi lý không phải là tìm ra một ý nghĩa mới cho cuộc đời. Theo ông, con người cần học cách sống mà không cần một lời bảo đảm rằng cuộc đời phải có sẵn ý nghĩa. Con người cần học cách yêu, làm việc, lựa chọn và tận hưởng nhưng không nhất thiết phải tin rằng phía sau tất cả tồn tại một câu trả lời cuối cùng cho sự tồn tại.

Vậy nếu con người không chấp nhận cái Phi lý mà cố gán ghép ý nghĩa cho mọi sự thì sao? Camus thử hình dung viễn cảnh đó trong kịch Caligula - vở kịch nói về cuộc đời của hoàng đế La Mã cùng tên.

Sau cái chết của em gái Drusilla, Caligula nhận ra con người rồi sẽ chết và không hạnh phúc. Khác với Sisyphus, Caligula không chấp nhận sống cùng sự thật này. Ông muốn bắt cả thế giới phải thừa nhận nó. Với quyền lực tuyệt đối, vị hoàng đế tổ chức những cuộc hành quyết tùy tiện, làm nhục giới quý tộc, tước đoạt tài sản và cố ý gây ra nạn đói.

Caligula cho thấy một nguy cơ khác khi con người nhận ra cái Phi lý. Thay vì chấp nhận rằng thế giới không có câu trả lời tuyệt đối, con người có thể cố trở thành người đưa ra câu trả lời cho mọi người. Caligula dùng quyền lực để áp đặt “chân lý” của mình lên thế giới nhưng cuối cùng vẫn không thể thoát khỏi chính bản thân.

Hình ảnh chiếc gương xuất hiện ở đầu và cuối vở kịch gắn với quá trình đó. Caligula muốn biến thế giới thành hình ảnh phản chiếu sự tuyệt vọng của mình nhưng cũng không thể phá hủy chính mình. Khi bị những kẻ nổi dậy đâm liên tục, ông vẫn thốt lên: “I am still alive!” (Ta vẫn sống).

Qua bộ ba Phi lý, Camus tiếp cận cùng một câu hỏi bằng ba hình thức khác nhau. Người xa lạ đặt câu hỏi về việc con người nên sống như thế nào trước một thế giới không đáp ứng nhu cầu tìm kiếm ý nghĩa. Thần thoại Sisyphus đưa ra câu trả lời rằng không nên chạy trốn, không tự lừa dối, hãy tỉnh táo sống tiếp. Caligula lại cho thấy điều có thể xảy ra khi con người muốn biến nhận thức của mình thành luật lệ cho cả thế giới.

Với Camus, thế giới có thể không cho chúng ta một ý nghĩa có sẵn nhưng điều đó không ngăn chúng ta sống. Đối diện với cái Phi lý là nhìn thẳng vào nó mà vẫn chọn sống tiếp.