Âm nhạc vươn ra thế giới bằng căn tính Việt

Vừa qua, tại Tokyo, MV Bắc Bling của Hòa Minzy, Xuân Hinh và Tuấn Cry được xướng tên tại Giải thưởng Music Awards Japan (MAJ) 2026 với hạng mục Tôn vinh sản phẩm đại chúng tiêu biểu của Việt Nam.

Không phải một ca khúc hát tiếng Anh. Cũng không phải một bản phối chuẩn US-UK. Đó là hình ảnh áo tứ thân, liền anh liền chị, chất giọng quan họ Bắc Ninh trên sân khấu quốc tế.

Theo Liên đoàn Công nghiệp ghi âm quốc tế (IFPI), năm 2025, doanh thu âm nhạc ghi âm toàn cầu đạt kỷ lục 31,7 tỷ USD. Âm nhạc chưa bao giờ dễ vượt biên giới đến vậy. Đồng thời, chưa bao giờ cạnh tranh khốc liệt đến vậy. Điều này đòi hỏi âm nhạc của ngày hôm nay không dừng lại ở việc làm sao để được nghe, mà là làm sao để được nhớ.

Khi bản sắc trở thành lợi thế

K-pop trả lời câu hỏi đó theo cách không ai ngờ. Làn sóng Hallyu chinh phục thế giới không phải bằng cách khước từ chuẩn mực Âu Mỹ, mà bằng một phép lai hài hòa giữa nhà sản xuất phương Tây, cấu trúc bài hát đạt chuẩn toàn cầu và tiếng Hàn, cùng bản sắc thị giác Hàn Quốc.

Đó chính là tình huống mà nhà xã hội học Roland Robertson gọi là “toàn cầu hóa thông qua bản địa hóa”. Hội nhập, hóa ra, không đồng nghĩa với việc làm mờ bản sắc.

Bắc Bling là phép thử gần nhất cho lý thuyết đó ở Việt Nam. Trước khi được vinh danh ở Nhật Bản, MV này từng lọt Top 1 hạng mục MV ra mắt ấn tượng nhất trên YouTube Charts thế giới, chỉ 11 ngày sau khi phát hành. Gần 300 người dân Quế Võ, Bắc Ninh trực tiếp xuất hiện trong khung hình. Văn hóa trở thành nội dung, đóng vai chính, không còn là vai phụ đứng sau.

Gần đây cũng có những sản phẩm âm nhạc tương tự. Lá ngọc cành vàng của ca nương Kiều Anh khai thác nghệ thuật ca trù như một chất liệu âm nhạc và trình diễn, đồng thời tái hiện hình tượng người phụ nữ Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại, tôn vinh vẻ đẹp, phẩm hạnh, bản lĩnh và khát vọng sống của họ qua nhiều thời kỳ. Chồng ải chồng ai của Chen thì khai thác chất liệu dân gian vùng cao Tây Bắc.

Mỗi nghệ sĩ một cách kể, nhưng tất cả đều cùng hướng đi là lấy chất liệu của chính văn hóa quốc gia mình, thay vì gò ép theo màu sắc của ai khác.

Con đường ngược lại

Cũng cần nhìn nhận khách quan hai chiều rằng bản địa hóa không phải công thức bảo đảm thành công, và quốc tế hóa cũng chưa hẳn con đường lỗi thời.

Sơn Tùng từng dồn toàn lực cho sản phẩm tiếng Anh khi tin đó là lối tắt đến khán giả toàn cầu. Kết quả không như kỳ vọng, đành quay lại tiếng Việt. Trớ trêu ở chỗ, cũng chính anh, trước khi rẽ hướng, từng tạo được sức lan tỏa quốc tế đáng kể bằng chính những ca khúc tiếng Việt của mình.

Ngôn ngữ chưa bao giờ là rào cản lớn nhất. See tình của Hoàng Thùy Linh, trọn vẹn tiếng Việt, từng phổ biến trên nhiều nền tảng nước ngoài mà chẳng cần dịch ra một câu tiếng Anh nào. Rào cản lớn nhất nằm ở sự nhạt nhòa của một sản phẩm cố trở thành phiên bản khác của người khác.

Song, không hẳn cứ khoác áo bản địa là chắc thắng. Có sản phẩm dùng chất liệu dân gian vẫn chỉ dừng ở hiệu ứng trong nước, chưa đủ sức bước ra ngoài biên giới. Có sản phẩm, dù đầu tư công phu, vẫn vấp tranh cãi vì chưa đủ chính xác khi tái hiện chất liệu truyền thống. Mượn văn hóa làm chất liệu sáng tạo đòi hỏi sự nghiêm túc tương xứng với chính thứ mình đang mượn.

Vốn liếng khó sao chép nhất

Nhà kinh tế học David Throsby gọi văn hóa là một dạng “vốn văn hóa”. Khi kỹ thuật sản xuất, kỹ thuật ghi âm ngày càng dễ tiếp cận với bất kỳ ai, thứ còn lại khó sao chép nhất chính là căn tính - cái mà không ê-kíp ngoại nào, không tiền bạc nào có thể mua thay được.

Điều đang đổi thay nằm ở tỷ trọng đang dịch chuyển, chứ không còn là chuyện chỉ một con đường đúng. Ngày càng nhiều sản phẩm tạo sức lan tỏa lớn lại chọn giữ bản sắc, thay vì sao chép khuôn mẫu ngoại. Đó là một tín hiệu đáng để ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam cân nhắc nghiêm túc.

Con đường để nghệ sĩ Việt vươn xa hơn, suy cho cùng, không nằm ở việc chọn giữa ta và thế giới. Nó nằm ở việc dám đứng trên sân khấu lớn, bằng đúng giọng nói nhỏ của chính mình.