Âm vang ngàn năm từ tiếng trống 3 miền

Chương trình “Nhất trống - Một tiếng trống - Ngàn năm văn hiến” được tổ chức tại Hậu viên Văn Miếu - Quốc Tử Giám. “Nhất trống” là một trong những hoạt động văn hóa trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026, hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026). Trong không gian trưng bày, những chiếc trống đến từ ba miền cho thấy sự đa dạng về hình dáng, chất liệu, âm thanh, đồng thời kể những câu chuyện về nghề thủ công, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.

Tại gian trưng bày trống Đọi Tam (Ninh Bình), ông Phạm Trí Trong, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề trống Đọi Tam, giới thiệu với du khách về lịch sử hơn 1.000 năm của nghề làm trống quê hương.

Theo truyền thuyết, năm 986, hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản làm trống để đón vua Lê Đại Hành về cày ruộng tịch điền. Từ đó, nghề làm trống được truyền nối qua nhiều thế hệ, với những bí quyết được người thợ gìn giữ đến ngày nay.

Đặc trưng của trống Đọi Tam nằm ở chất liệu và kỹ thuật chế tác. Tang trống phải làm bằng gỗ mít, trong khi mặt trống được bưng bằng da trâu. Người dân địa phương truyền nhau câu thành ngữ: “Da trâu, tang mít. Đánh ít, kêu nhiều”.

Một du khách quốc tế trải nghiệm đánh trống làng Đọi Tam.

Theo ông Phạm Trí Trong, trống Đọi Tam có độ nhận diện cao cả về hình thức lẫn âm thanh. Thân trống có độ bầu đặc trưng, tỷ lệ giữa mặt và tang được tính toán cân đối. Qua kinh nghiệm được đúc rút qua nhiều thế hệ, người thợ có thể tạo ra nhiều dải âm thanh, từ thanh đến trầm, lớn đến nhỏ, phù hợp với không gian đình, chùa, tế lễ hay trường học.

Nghề làm trống Đọi Tam cũng được truyền lại, tiếp nối trong mỗi gia đình tại làng. Trong đó, để làm ra được một chiếc trống đạt chất lượng, người làm phải cẩn thận, tỉ mỉ ở từng công đoạn như chọn gỗ mít, xử lý da trâu, bưng mặt, thẩm âm. Theo tập tục của làng Đọi Tam, nghề truyền thống này chủ yếu được truyền cho con trai nhằm duy trì bí quyết và tính kế tục của nghề.

Song song với bề dày lịch sử của trống Đọi Tam gây ấn tượng, trống Bình An (Tây Ninh) lại kể câu chuyện về một gia đình đã có 5 đời gắn bó với nghề trong dòng chảy lịch sử hơn 170 năm.

Nghệ nhân Nguyễn Văn An cho biết, nghề làm trống Bình An từng gặp nhiều khó khăn trong thời gian dịch COVID-19. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi nghỉ làm, nhưng gia đình ông vẫn tiếp tục bám nghề. Hiện cả gia đình cùng tham gia làm trống, từ chế tác đến nghiên cứu mẫu mã và âm thanh.

Để thích ứng với nhu cầu thị trường, ông An nghiên cứu thêm nhiều kiểu dáng, màu sắc và âm thanh mới. Những chiếc trống của gia đình ông tại trưng bày nổi bật với màu sắc đa dạng, đồng thời mang âm sắc khác biệt so với trống Đọi Tam.

“Làm trống rất cực, phải yêu nghề, tâm huyết lắm mới gìn giữ được nghề qua gần 200 năm như gia đình tôi”, ông An chia sẻ. Đồng thời, ông cho biết vẫn động viên các con tiếp tục theo nghề truyền thống của gia đình.

Đặc biệt, câu chuyện về trống Tây Nguyên mang đến một sắc thái khác. Chiếc trống Tây Nguyên không chỉ là nhạc cụ mà còn được người dân bản địa coi như một vật thiêng.

Nhà sưu tập, Thượng tá Đặng Minh Tâm, nguyên cán bộ Công an tỉnh Lâm Đồng là chủ nhân bộ sưu tập trống Tây Nguyên được giới thiệu tại chương trình “Nhất trống”. Sau nhiều chục năm gắn bó với đồng bào Tây Nguyên, ông đã sưu tầm hơn 30.000 hiện vật văn hóa, trong đó có nhiều chiếc trống.

Theo ông Tâm, mỗi vùng Tây Nguyên có cách làm trống khác nhau. Ở Bắc Tây Nguyên, trống thường làm bằng da trâu cái; khu vực Trung Tây Nguyên có trống với hai mặt sử dụng da trâu đực và trâu cái; còn ở Nam Tây Nguyên, trống có thể được làm bằng da nai.

Nhà sưu tập Đặng Minh Tâm kể những câu chuyện thú vị về trống Tây Nguyên.

Khác với nhiều loại trống có mặt da được căng, trống Tây Nguyên có lớp da dày, ít bào, tạo nên âm thanh trầm hùng, gợi cảm giác như tiếng vọng của đại ngàn.

Quá trình làm trống cũng gắn với nhiều nghi lễ. Gia đình muốn làm trống phải thực hiện nghi thức cúng các vị thần để xin phép, sau đó mời một đoàn gồm 7 người thợ chế tác. Tang trống được làm từ thân cây gỗ độc mộc, đòi hỏi người thợ phải tìm được thân cây đủ lớn, thẳng và không có dây leo.

Đáng chú ý, người Tây Nguyên còn quan niệm trống có thần linh nên “xỏ tai” (đục những lỗ nhỏ ở mặt trống) để trống có thể nghe được tiếng của thần linh. Trống được đặt ở vị trí trang trọng trong nhà rông, nhà dài; người ngoài không được tùy tiện chạm vào, quay lưng hay đánh trống.

Ngày nay, những chiếc trống Tây Nguyên ngày càng hiếm khi các nghi lễ, lễ hội truyền thống được tổ chức ít hơn, trong khi quy trình chế tác lại đòi hỏi nhiều tập tục nghiêm ngặt. Việc lưu giữ những hiện vật như bộ sưu tập của ông Đặng Minh Tâm trở thành một cách để câu chuyện về tiếng trống đại ngàn tiếp tục được giới thiệu tới công chúng.