An ninh năng lượng: Điện đi trước một bước

Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định năng lượng phải đi trước một bước và đáp ứng yêu cầu tăng trưởng liên tục trên 10% trong giai đoạn tới. Trong bối cảnh hiện nay, với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao kéo theo nhu cầu điện ngày càng lớn, đòi hỏi hệ thống điện quốc gia phải chuẩn bị đủ năng lực đáp ứng phụ tải gia tăng. Bài toán điện đi trước một bước không chỉ nằm ở việc có đủ nguồn điện mà còn là khả năng cung cấp đúng loại điện, đúng chất lượng và với chi phí phù hợp cho từng nhóm ngành. Đây sẽ là một trong những yếu tố quyết định khả năng đáp ứng nhu cầu năng lượng của nền kinh tế trong giai đoạn 2026-2030.

*Khi phụ tải song hành cùng tốc độ tăng trưởng

Từ thực tế quản lý hệ thống điện khu vực phía Nam, ông Bùi Quốc Hoan, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC) cho biết, giai đoạn 2021-2025, Tổng công ty đã đầu tư hơn 57.000 tỷ đồng cho hệ lưới điện nhằm đón đầu nhu cầu phụ tải trong giai đoạn hiện nay. Khối lượng đầu tư này được thực hiện trong bối cảnh nhu cầu sử dụng điện tiếp tục tăng; trong đó, phụ tải tại các khu vực sản xuất, công nghiệp và đô thị thay đổi theo quá trình phát triển kinh tế.

Bước vào giai đoạn 2026-2030, yêu cầu đầu tư tiếp tục ở mức cao khi các địa phương xây dựng những kịch bản tăng trưởng mới, nhất là đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số từ năm 2026 theo chỉ đạo của Chính phủ.

Ông Bùi Quốc Hoan, Phó Tổng giám đốc EVNSPC. Ảnh: Huy Hùng/TTXVN

Theo Phó Tổng giám đốc Bùi Quốc Hoan, trong trường hợp nền kinh tế tăng trưởng cao, khu vực phía Nam sẽ cần Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) xem xét đầu tư thêm một số trạm biến áp 220 kV và gần 480 trạm 110 kV, cùng hệ thống lưới điện trung và hạ thế đi kèm.

“Có những khu vực cần chuyển từ điện một pha sang ba pha để đáp ứng yêu cầu sử dụng điện. Có nơi cần xử lý tình trạng “câu đuôi”, “câu hơi”. Có những hộ dân chưa được cấp điện đầy đủ hoặc cần nâng khả năng cấp điện. Các trạm bơm nước, công trình phục vụ sản xuất và những nhu cầu sử dụng điện khác cũng cần được tính toán trong quá trình mở rộng hệ thống điện các tỉnh thành miền Nam”, ông Hoan chia sẻ.

Ca trực vận hành tại trung tâm Scada của Tổng Công ty Điện lực Miền Nam. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Phó Tổng giám đốc Bùi Quốc Hoan cho rằng riêng nhóm công việc này được ước tính cần khoảng 65.000 tỷ đồng. Đây là nhu cầu vốn lớn đối với ngành điện, trong khi việc đầu tư lưới điện phải bám sát quy hoạch và các kịch bản phát triển kinh tế của từng địa phương. Vì vậy, EVNSPC đã báo cáo EVN và đề xuất các cơ quan có thẩm quyền; trong đó có Chính phủ, Bộ Công Thương và Bộ Tài chính, xem xét bố trí nguồn vốn phù hợp cho giai đoạn tới.

Công nhân Điện lực Cần Giuộc (PC Tây Ninh) kiểm tra hệ thống điện tại TBA 110 kV Cần Giuộc. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Bài toán đặt ra là hệ thống điện phải được chuẩn bị trước khi phụ tải thực sự tăng cao. Một trạm biến áp, đường dây hay tuyến trung thế không thể hình thành ngay khi nhu cầu sử dụng điện phát sinh. Từ khâu dự báo, lập kế hoạch đến đầu tư và đưa công trình vào vận hành đều cần thời gian.

“Điều này cũng đặt ra yêu cầu việc điều chỉnh quy hoạch điện phải gắn với những kịch bản phát triển kinh tế của địa phương. Khi phụ tải thay đổi nhanh hơn dự kiến, kế hoạch đầu tư lưới điện cũng cần được cập nhật để theo kịp nhu cầu”, lãnh đạo EVNSPC nhấn mạnh.

Sản xuất phụ kiện tủ lạnh tại Cty TNHH MTV Sanwa Việt Nam (vốn đầu tư Nhật Bản) tại KCN Tân Kim (xã Cần Giuộc, Tây Ninh). Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Tại Tây Ninh, yêu cầu này thể hiện rõ qua tốc độ tăng nhu cầu điện và cách ngành điện chuẩn bị hệ thống lưới điện trên địa bàn sẵn sàng đáp ứng nhu cầu tăng trưởng.

Một buổi chiều cuối tháng 9, mưa lớn trút xuống Tây Ninh. Những cơn mưa dày khiến không gian bên ngoài gần như bị phủ bởi một màn nước. Trong bối cảnh thời tiết bất lợi đó, câu chuyện về hệ thống điện, từ khả năng đáp ứng phụ tải đến phương án xử lý sự cố, càng trở nên cụ thể hơn khi chúng tôi trao đổi với ông Nguyễn Tấn Hùng, Giám đốc Công ty Điện lực Tây Ninh.

Ông Nguyễn Tấn Hùng cho biết trong 8 tháng năm 2026, sản lượng điện thương phẩm của Công ty Điện lực Tây Ninh đạt khoảng 11 tỷ kWh, tăng 9,15% so với cùng kỳ năm trước và cao hơn mức mục tiêu tăng trưởng 8,12% của cả năm.

Ông Nguyễn Tấn Hùng, Giám đốc Công ty Điện lực Tây Ninh trao đổi với phóng viên TTXVN. Ảnh: BNEWS/TTXVN

Con số tăng trưởng sản lượng điện thương phẩm trên địa bàn tỉnh được đặt trong bối cảnh hoạt động sản xuất, kinh doanh tại địa phương tiếp tục phát triển, kéo theo nhu cầu sử dụng điện tăng lên. Với một địa phương có hoạt động công nghiệp ngày càng sôi động từ khi hợp nhất với Long An, mức tăng phụ tải này tạo yêu cầu tương ứng đối với hạ tầng điện.

Sản xuất các sản phẩm cơ khí chính xác tại Công ty Yumoto Việt Nam (vốn đầu tư Nhật Bản) tại KCN Tân Kim, xã Cần Giuộc, Tây Ninh. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Theo ông Nguyễn Tấn Hùng, trước thực tế này, Công ty Điện lực Tây Ninh đang tập trung triển khai ba nhóm giải pháp gồm bám sát quy hoạch phát triển của tỉnh để dự báo phụ tải; mở rộng hệ thống lưới điện; ứng dụng chuyển đổi số, xây dựng lưới điện thông minh nhằm hạn chế thời gian mất điện.

Từ định hướng Quy hoạch tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được điều chỉnh theo Quyết định 2968, ngành điện theo dõi và phân tích phụ tải theo từng khu vực, từng nhóm khách hàng để có cơ sở xây dựng kế hoạch đầu tư chi tiết.

Cách tiếp cận này đưa bài toán điện về từng khu vực cụ thể, trong đó những nơi phụ tải tăng nhanh cần được theo dõi sát để có phương án đầu tư phù hợp. Với các nhóm khách hàng có nhu cầu sử dụng điện thay đổi, kế hoạch phát triển lưới điện cũng phải được tính toán tương ứng. Tại Tây Ninh, riêng trong năm 2026, tổng vốn dành cho đầu tư lưới điện 110 kV hơn 2.900 tỷ đồng, lưới điện trung và hạ thế khoảng 1.310 tỷ đồng, cùng 213 tỷ đồng cho công tác sửa chữa lớn.

Sản xuất đế giày tại Công ty TNHH MTV Kepai (vốn đầu tư Nhật Bản) tại KCN Tân Kim (Tây Ninh). Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Những con số này cho thấy để đáp ứng nhu cầu điện cho tăng trưởng 2 con số của nền kinh tế, đầu tư không chỉ nằm ở các công trình điện lớn. Phần lưới điện phía sau, từ 110 kV xuống trung thế và hạ thế cũng cần được mở rộng và nâng cao khả năng vận hành.

*Đầu tư lưới điện đi cùng đổi mới vận hành

Trong điều kiện phụ tải tăng nhanh, đầu tư thêm công trình mới là một phần của câu chuyện. Phần còn lại nằm ở cách vận hành hệ thống điện để những tài sản đã được đầu tư có thể phát huy hiệu quả.

Điều này càng được đặt ra trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thiên tai bất thường. Khi điều kiện thời tiết thay đổi, lưới điện có nguy cơ chịu tác động lớn khi đối mặt với an toàn và yêu cầu cấp điện cho sản xuất, sinh hoạt vẫn phải được duy trì.

Theo ông Nguyễn Tấn Hùng, Công ty Điện lực Tây Ninh đang triển khai các yêu cầu liên quan đến lưới điện N-1, điều khiển từ xa và đo đếm điện năng theo thời gian thực. Đây là những nội dung được triển khai trong quá trình thực hiện các yêu cầu về chuyển đổi số và hiện đại hóa hệ thống điện.

“Khi một thiết bị hoặc đường dây trong hệ thống gặp sự cố, yêu cầu đáp ứng tiêu chí N-1 giúp ngành điện có phương án vận hành để chuyển tải, cấp điện từ hướng khác trong khả năng cho phép. Hệ thống điều khiển từ xa cũng giúp giảm thời gian xử lý khi cần thay đổi phương thức vận hành”, lãnh đạo Công ty Điện lực Tây Ninh chia sẻ.

Theo đó, Công ty Điện lực Tây Ninh tăng cường theo dõi phụ tải từng khu vực để có phương án phân bổ phù hợp. Cùng với đó triển khai các giải pháp sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả và khuyến khích khách hàng điều chỉnh nhu cầu sử dụng khi cần thiết.

Kiểm tra tại TBA 110kV Cần Giuộc (PC Tây Ninh). Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Đặc biệt trong mùa mưa bão, việc vận hành hệ thống điện an toàn còn gắn với chuẩn bị phương án xử lý sự cố. Ông Hùng cho biết, trước thời tiết đang chuyển mưa nhiều, đơn vị thực hiện kiểm tra các vị trí có nguy cơ bị ảnh hưởng, từ cột điện, móng cột đến máy biến áp; xây dựng phương án khôi phục cấp điện và chuẩn bị vật tư, phương tiện phục vụ xử lý sự cố theo phương châm “4 tại chỗ”. Các hợp đồng với nhà cung cấp vật tư, thiết bị cũng được chuẩn bị để khi xảy ra sự cố có thể huy động nguồn lực xử lý nhằm cấp điện sớm nhất cho khách hàng, nhất là các phụ tải quan trọng. Sau khi xử lý, hệ thống được kiểm tra các điều kiện an toàn trước khi đóng điện trở lại.

Ngoài trời, mưa vẫn nặng hạt. Với ngành điện, mỗi mùa mưa bão là một phép thử đối với khả năng vận hành của hệ thống điện từ cao áp đến phân phối, từ việc kiểm tra thiết bị đến chuẩn bị nhân lực, vật tư và phương án cấp điện khi có sự cố.

Từ góc độ đầu tư, ông Bùi Quốc Hoan cho rằng yêu cầu lớn trong giai đoạn tới là xác định đúng nhu cầu của nền kinh tế để xây dựng hệ thống điện tương ứng. EVNSPC hiện quản lý từ cấp điện áp 110 kV trở xuống. Đối với các dự án nguồn điện, thẩm quyền lựa chọn và chấp thuận nhà đầu tư thuộc các cơ quan quản lý nhà nước và địa phương theo từng dự án. Vì vậy, quá trình chuẩn bị hạ tầng điện cần được phối hợp với những kịch bản phát triển nguồn và phụ tải.

Theo Phó Tổng giám đốc Bùi Quốc Hoan, ngay cả khi một dự án nguồn điện đã có nhà đầu tư, thông tin về dự án cũng cần được cập nhật để ngành điện có cơ sở tính toán hệ thống lưới đi kèm. Một số dự án đã nằm trong kế hoạch 5 năm có thể được tính toán sớm hơn, trong khi một số dự án khác vẫn cần tiếp tục hoàn thiện thủ tục đầu tư.

Điều này cho thấy đầu tư lưới điện không thể tách khỏi quy hoạch phát triển kinh tế. Nếu một khu vực được định hướng phát triển công nghiệp, đô thị hoặc các ngành sử dụng điện lớn, hệ thống điện phải có sự chuẩn bị tương ứng để đáp ứng yêu cầu sử dụng.

Nữ kỹ sư trực vận hành tại trung tâm Scada của Tổng Công ty Điện lực Miền Nam. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Ở cấp địa phương, Công ty Điện lực Tây Ninh đang theo dõi phụ tải theo từng khu vực để tránh tình trạng đầu tư không sát nhu cầu. Theo ông Nguyễn Tấn Hùng, việc phân tích phụ tải là cơ sở để xác định khu vực cần đầu tư, quy mô công trình và thời điểm đưa công trình vào vận hành.

Cùng với đầu tư, ngành điện cũng phải tính đến khả năng chuyển tải giữa các nguồn. Khi lưới điện được tổ chức theo hướng có dự phòng, một khu vực có thể nhận điện từ nhiều hướng, qua đó tăng khả năng xử lý khi một phần tử gặp sự cố. Tây Ninh đang triển khai các phương án theo hướng này, đồng thời tăng tự động hóa trong vận hành hệ thống điện.

Từ hơn 57.000 tỷ đồng đầu tư lưới điện trong giai đoạn 2021-2025 đến nhu cầu vốn lớn cho giai đoạn 2026-2030, bài toán đặt ra cho ngành điện là bảo đảm hạ tầng đi cùng tốc độ phát triển của nền kinh tế.

Công nhân Điện lực Cần Giuộc (PC Tây Ninh) kiểm tra hệ thống điện tại TBA 110 kV Cần Giuộc. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Ở Tây Ninh, mức tăng 9,15% sản lượng điện thương phẩm trong 8 tháng qua cho thấy nhu cầu điện đang tăng cùng hoạt động sản xuất và kinh doanh. Kế hoạch đầu tư hàng nghìn tỷ đồng cho lưới 110 kV, trung và hạ thế cũng được xây dựng từ yêu cầu đó.

Chuẩn bị hạ tầng điện cho tăng trưởng cao là quá trình gồm nhiều phần việc nối tiếp nhau, từ dự báo phụ tải, điều chỉnh kế hoạch đầu tư, huy động nguồn vốn, xây dựng trạm và đường dây đến hiện đại hóa vận hành và chuẩn bị phương án xử lý sự cố. Một hệ thống điện hiện đại vì thế không chỉ được thể hiện ở số lượng trạm biến áp hay chiều dài đường dây. Khả năng theo dõi phụ tải, phát hiện sự cố, điều khiển thiết bị từ xa và chuyển phương thức cấp điện cũng ngày càng quan trọng. Trong câu chuyện tăng trưởng cao, đây là những phần việc cần được chuẩn bị song song với việc xây dựng các công trình mới.