Anh đã trở về với người thân sau hơn nửa thế kỷ

Một góc Nghĩa trang Liệt sĩ Bình Thuận. Ảnh: Thanh Nhàn

Hành trình tìm lại tên cho người lính

Suốt 52 năm kể từ ngày người anh trai hi sinh trên chiến trường Bình Thuận, gia đình ông Nguyễn Đức Thịnh (tỉnh Bắc Ninh) chưa bao giờ nguôi hi vọng tìm được nơi yên nghỉ của anh mình - liệt sĩ Nguyễn Văn Sỹ.

Những chuyến đi nối dài theo dấu chiến trường xưa, những lần lặn lội tìm gặp các cựu chiến binh từng chiến đấu cùng đơn vị, những mẩu chuyện tưởng đã chìm vào quên lãng... tất cả được gia đình kiên trì chắt chiu như từng mảnh ghép của ký ức. Bởi họ hiểu rằng, chỉ cần thêm một thông tin chính xác cũng có thể mở ra hi vọng sau hàng chục năm mỏi mòn, khắc khoải trông mong.

Bước ngoặt đến khi gia đình gặp ông Nguyễn Minh Sơn (73 tuổi), nguyên Trợ lý Chính trị Tiểu đoàn 15, Quân khu 6 giai đoạn 1973 - 1976. Ông xác nhận: Đồng chí Nguyễn Văn Sỹ, sinh năm 1949, quê Bắc Ninh, nhập ngũ tháng 7/1967, là Trung đội trưởng thuộc c13, d15, Quân khu 6 và đã anh dũng hi sinh trong trận đánh chống càn ngày 16/2/1974.

Quan trọng hơn, ông còn nhớ rất rõ nơi đồng đội được chôn cất ban đầu là khu vườn nhà bà Sáu Cái, xóm Bàu, xã Hàm Liêm, huyện Hàm Thuận, tỉnh Bình Thuận (cũ). Sau ngày đất nước thống nhất, hài cốt được quy tập về NTLS Bình Thuận. Thế nhưng, khi trở lại nghĩa trang thăm đồng đội, ông Sơn và các cựu chiến binh Tiểu đoàn 15 không khỏi lặng người. Trên phần mộ được cho là của liệt sĩ Nguyễn Văn Sỹ chỉ còn tấm bia ghi vỏn vẹn: “Hồ Sỹ - đơn vị c4- d15 - hi sinh ngày 27/1/1973”. Sai tên, sai đơn vị và sai cả ngày hi sinh.

Ông Nguyễn Đức Thịnh trước phần mộ của anh trai là liệt sĩ Nguyễn Văn Sỹ

Nếu không có ký ức của những người từng sống, chiến đấu bên nhau, có lẽ sự thật ấy sẽ mãi mãi bị chôn vùi cùng thời gian. Ông Sơn tiếp tục cung cấp thêm những thông tin có giá trị đặc biệt. Trong toàn bộ danh sách biên chế của tiểu đoàn, từ khi ở miền Bắc đến lúc chiến đấu tại chiến trường, chỉ có 3 người mang tên Sỹ. Hai người hiện vẫn còn sống; người duy nhất hi sinh là Nguyễn Văn Sỹ, quê Bắc Ninh.

Theo ông, rất có thể trong quá trình quy tập hài cốt, gia đình bà Sáu Cái chỉ nhớ người được an táng là “liệt sĩ Sỹ của Tiểu đoàn 15” mà không nắm đầy đủ họ tên, đơn vị. Chính sự thiếu hụt thông tin ấy đã dẫn đến sai lệch trên bia mộ suốt hơn nửa thế kỷ.

Liệt sĩ Nguyễn Văn Sỹ. (ảnh gia đình cung cấp)

Những lời kể của người đồng đội năm xưa trở thành chứng cứ quý giá để gia đình ông Nguyễn Đức Thịnh hoàn thiện hồ sơ đề nghị xác định danh tính liệt sĩ bằng phương pháp giám định ADN theo quy định của Chính phủ. Ngày 5/5/2025, ông Thịnh chính thức gửi đơn đến Sở Nội vụ tỉnh Bắc Ninh đề nghị giám định ADN đối với phần mộ mang tên “Hồ Sỹ” tại NTLS Bình Thuận.

Khoa học viết tiếp ký ức còn dang dở

Sau khi tiếp nhận đề nghị của gia đình, Sở Nội vụ tỉnh Bắc Ninh phối hợp với Sở Nội vụ tỉnh Lâm Đồng triển khai các thủ tục theo quy định, tiến hành lấy mẫu hài cốt tại phần mộ số 27, hàng 18, khu N2 của NTLS Bình Thuận cùng mẫu đối chứng của thân nhân. Ngày 18/7/2025, các mẫu được chuyển đến Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Bà Châu Thị Đào - Phó Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Lâm Đồng, cho biết: “Việc xác định danh tính liệt sĩ bằng công nghệ giám định ADN là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn sâu sắc. Vì vậy, ngay khi tiếp nhận đề nghị của thân nhân liệt sĩ Nguyễn Văn Sỹ, chúng tôi đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn khẩn trương rà soát hồ sơ, đối chiếu thông tin, tổ chức lấy mẫu hài cốt và hoàn thiện đầy đủ các thủ tục theo quy định để gửi giám định”.

Hàng chục năm gia đình ông Nguyễn Đức Thịnh lần tìm anh ở các chiến trường xưa (ảnh gia đình cung cấp)

Tuy nhiên, sau hơn nửa thế kỷ nằm lại trong lòng đất, ADN trong hài cốt đã bị phân hủy mạnh bởi thời gian và điều kiện tự nhiên nên lần giám định đầu tiên chưa thu được kết quả đủ cơ sở để kết luận. Trên cơ sở hồ sơ, thông tin từ các cựu chiến binh cùng những chứng cứ đã được xác minh, cơ quan chuyên môn quyết định lấy mẫu lần thứ hai. Sự kiên trì của gia đình và sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan chức năng đã giúp hành trình xác định danh tính người liệt sĩ được tiếp tục.

Sau hai lần lấy mẫu, các nhà khoa học đã phân tích, so sánh hệ gen ti thể thu được từ mẫu sinh phẩm hài cốt với mẫu thân nhân cùng huyết thống bên ngoại để xác định mối quan hệ di truyền. Việc so sánh hàng nghìn vị trí trên hệ gen ti thể kết hợp với hồ sơ nhân thân và thông tin lịch sử giúp nâng cao độ tin cậy trong xác định danh tính liệt sĩ sau hàng chục năm. Ngày 17/7/2026, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chính thức xác định hài cốt tại mộ số 27, hàng 18, khu N2, NTLS Bình Thuận chính là liệt sĩ Nguyễn Văn Sỹ.

Sáng ngày nhận được thông báo từ cơ quan chức năng, căn nhà nhỏ của gia đình ông Nguyễn Đức Thịnh như lặng đi, không ai nói nên lời, nước mắt lặng lẽ rơi. “Sau 52 năm khắc khoải, mong tin, miệt mài tìm kiếm, hôm nay gia đình cũng tìm được anh về. Nỗi day dứt kéo dài hơn nửa thế kỷ cuối cùng cũng được khép lại”, ông Thịnh nghẹn ngào.

Hiện nay, Sở Nội vụ tỉnh Lâm Đồng chỉ đạo các đơn vị liên quan khắc lại bia mộ theo đúng danh tính và điều chỉnh toàn bộ hồ sơ quản lý mộ liệt sĩ. Khi những tấm vải phủ trên bia mộ được gỡ xuống, dòng chữ “Liệt sĩ Nguyễn Văn Sỹ” hiện lên rõ nét dưới trời Bình Thuận tháng bảy. Ông Nguyễn Đức Thịnh lặng người hồi lâu trước phần mộ của anh trai. Người em nhỏ năm nào nay chậm rãi đặt bó hoa, thắp nén hương rồi đưa tay chạm nhẹ lên từng con chữ mới khắc. Trong làn khói mỏng bay giữa không trung, không có những tiếng khóc nghẹn, chỉ có đôi mắt đỏ hoe và khoảng lặng kéo dài giữa NTLS Bình Thuận.

Đại biểu thắp hương tri ân các liệt sĩ vừa được cất bốc tại xã Hòa Thắng trong đợt thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm. Ảnh H.Phúc

Câu chuyện của gia đình ông Nguyễn Đức Thịnh cũng là minh chứng sinh động cho ý nghĩa nhân văn sâu sắc của Chiến dịch “500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Mỗi mẫu ADN được thu nhận, mỗi hồ sơ được hoàn thiện, mỗi phần mộ được xác định danh tính không chỉ góp phần làm sáng tỏ lịch sử mà còn hàn gắn những khoảng trống kéo dài trong biết bao gia đình Việt Nam.

Nắng phủ vàng lên NTLS Bình Thuận, nơi những ngày qua, hàng chục cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang tỉnh Lâm Đồng đang tập trung cao độ thực hiện việc lấy mẫu tại 3.431 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính để phục vụ việc giám định ADN. Đây là phần cuối trong nhiệm vụ lấy 4.776 mẫu ADN tại 11 NTLS trong toàn tỉnh. Mỗi mẫu ADN được thu nhận đều mang theo hi vọng: sẽ có thêm những người lính được gọi đúng tên, thêm những gia đình thôi mòn mỏi đợi chờ và hành trình tri ân được nối dài thêm trong sự chung sức của toàn dân tộc.