Anh hùng, liệt sĩ Nguyễn Thi - cuộc đời và trang viết

Năm 1950, ông được trao Giải thưởng Văn nghệ Cửu Long Giang. Năm 1965, được trao Giải thưởng Văn nghệ Nguyễn Đình Chiểu. 

Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Năm 2011, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. 

Từ tuổi thơ gian khó đến nhà văn cách mạng

Anh hùng, liệt sĩ Nguyễn Thi. Ảnh do gia đình cung cấp  

Cha mất sớm, hoàn cảnh gia đình éo le khiến cậu bé Nguyễn Hoàng Ca sớm phải tự lập. Năm 1943, Nguyễn Hoàng Ca theo người thân vào Sài Gòn kiếm sống. Năm 1945, cậu gia nhập lực lượng vũ trang, bắt đầu gắn bó với hoạt động văn nghệ kháng chiến, làm công tác tuyên huấn và tham gia hoạt động văn nghệ trong Quân đội. Năm 1955, tập kết ra Bắc. Năm 1957, về công tác ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội, lấy bút danh Nguyễn Ngọc Tấn. Năm 1962, ông trở lại miền Nam công tác tại Cục Chính trị Quân giải phóng miền Nam Việt Nam. Từ đây, bút danh Nguyễn Thi gắn liền với một giai đoạn sáng tác đặc sắc, kết tinh những trải nghiệm trực tiếp giữa chiến trường và đời sống kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Nam Bộ. 

Nhà số 4 – cơ quan Tạp chí Văn nghệ Quân đội còn lưu giữ nhiều ký ức cảm động về Nguyễn Thi. Căn phòng Nguyễn Thi từng ở gần như vẫn còn nguyên dấu tích. Trước khi lên đường, ông viết trên cánh cửa phòng dòng chữ “Adieu Hà Nội” (Tạm biệt Hà Nội). Một lời từ biệt giản dị, trở thành một chi tiết lịch sử của cả một thời kỳ “lên đường”. Nhà số 4 là nơi Nguyễn Thi tích luỹ vốn văn hóa, vốn tư tưởng. Chiến trường miền Nam là nơi ông hoàn tất sự nghiệp của một nhà văn - chiến sĩ, với dấu ấn của sự nhập cuộc tuyệt đối, trọn vẹn vì cách mạng. Từ ngôi nhà đặc biệt ấy, Nguyễn Thi đi vào cuộc chiến đấu để rồi trở thành một trong những cây bút viết về chiến tranh. Đặc sắc của ngòi bút Nguyễn Thi là bằng ngôn ngữ văn chương điêu khắc tượng đài về hình tượng người phụ nữ miền Nam biểu tượng cho sự hy sinh, tình mẫu tử và lý tưởng cách mạng. “Người mẹ cầm súng”, “Mẹ vắng nhà” và những truyện viết về người mẹ, người vợ cũng là những người chiến sĩ đã tạo nên một thế giới nghệ thuật văn chương đậm chất Nam Bộ. 

Tác phẩm “Người mẹ cầm súng". 

Nhân vật của Nguyễn Thi thường có cá tính mạnh mẽ, bộc trực, hồn hậu, giàu lòng thương yêu, có thể nói năng tự nhiên, đôi khi ngang tàng, nhưng luôn kiên định trước thử thách. Không lý tưởng hóa bằng những lời ca ngợi chung chung, “Người mẹ cầm súng” viết về nữ anh hùng Nguyễn Thị Út, thường gọi là Út Tịch vừa là người mẹ như bao người mẹ khác, vừa mang tầm vóc của người chiến sĩ cách mạng. Gắn bó với gia đình, con cái, làng xóm, nhưng khi quê hương bị xâm lược, tình yêu thương của người mẹ chuyển hóa thành ý chí và hành động chiến đấu. Câu nói: “Còn cái lai quần cũng đánh” trở thành biểu tượng cho bản lĩnh, quyết tâm đánh giặc giữ nước của quân dân miền Nam anh dũng, kiên cường.

“Những đứa con trong gia đình” mở rộng chiều sâu khám phá về truyền thống cách mạng được tiếp nối qua các thế hệ. Được viết năm 1966, tác phẩm kể về những người con trong một gia đình nông dân có truyền thống yêu nước, chịu nhiều đau thương, mất mát, dưới sự đàn áp của kẻ thù vẫn đứng lên chiến đấu. Tác giả không xây dựng nhân vật Việt và Chiến như những hình tượng anh hùng một chiều, mà đa dạng, phong phú, phức tạp, như ngoài cuộc sống. Chiến có vẻ chín chắn, đảm đang, giàu đức hy sinh. Việt còn trẻ, hồn nhiên, hiếu thắng, có những nét tinh nghịch “trẻ con”. Nhờ sự kết hợp giữa phẩm chất chiến sĩ và tính cách bình dị khiến nhân vật trở nên sống động. 

Bản sắc nghệ thuật và cống hiến trọn vẹn của nhà văn - chiến sĩ

Trụ sở Tạp chí Văn nghệ Quân đội. 

Không chỉ hiện lên qua tiếng súng, những trận đánh hay sự hy sinh, trong sáng tác Nguyễn Thi, chiến tranh còn đi vào từng mái nhà, từng bữa cơm, từng mối quan hệ ruột thịt, làm thay đổi số phận và tình cảm con người. Qua đó, nhà văn góp phần khẳng định một chân lý: Sức mạnh của cộng đồng được làm nên từ những con người bình dị, biết biến tình yêu gia đình, quê hương thành hành động bảo vệ Tổ quốc. Phong cách Nguyễn Thi thể hiện rõ ở phương thức khám phá hiện thực đời sống Nam Bộ trong kháng chiến quật khởi, anh hùng mà rất giàu lòng vị tha. Ngôn ngữ truyện đậm sắc thái tự nhiên, giàu sức biểu cảm. Những lời đối thoại, cách xưng hô, những chi tiết sinh hoạt, phong tục góp phần tạo nên một phong cách riêng, không lẫn với nhà văn nào khác. Đặc biệt sắc sảo trong phân tích tâm lý, nhà văn thường khắc họa nhân vật qua những chuyển biến tinh tế của ý nghĩ, cảm xúc và ký ức. Từ những con người gan dạ, sẵn sàng hy sinh vì nhiệm vụ, nhà văn như muốn khẳng định lòng dũng cảm không có nghĩa là không biết sợ hãi, mà chính là khả năng vượt lên những cảm xúc rất con người, để chiến đấu giành lại sự sống.

Những trang văn toả sáng, một ngòi bút sống mãi

Hôm nay đọc lại, càng thấy rõ giá trị văn hoá của văn chương Nguyễn Thi, ở chỗ đã khắc họa sâu sắc chủ nghĩa anh hùng cách mạng từ chiều sâu tâm hồn và sức sống văn hóa con người Nam Bộ, bình dị mà phi thường, giàu tình nghĩa nên kiên cường, bất khuất. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất hiện thực sắc sảo, cảm hứng sử thi và chất trữ tình đã tạo nên những hình tượng nghệ thuật độc đáo, giàu sức sống. Để có được đóng góp ấy, nhà văn phải có một vốn sống phong phú, sâu sắc; khả năng thấu cảm lòng người; giọng văn mang tính khẩu ngữ vùng miền, thường ngày, tự nhiên. Những nhân vật bước ra từ trang sách Nguyễn Thi luôn sinh động trong trí nhớ bạn đọc nhờ mang một dáng vẻ, nội tâm riêng. Nhưng vẫn chung cái lý tưởng của cộng đồng: Yêu làng xóm, đất đai đến quên mình nên sẵn sàng hy sinh để quê hương không còn bóng giặc. 

Bộ sách “Tổng tập Nhà văn Quân đội - Kỷ yếu và tác phẩm”. 

Là nhà văn lớn, bởi Nguyễn Thi đã viết những trang văn trung thực về cuộc kháng chiến chống Mỹ anh hùng, đã nói lên mẫu số chung về khát vọng độc lập, tự do, đã chạm tới trái tim bạn đọc về sự kính trọng, biết ơn những con người làm nên Thành đồng Tổ quốc. Một số nhân vật của nhà văn đã trở thành biểu tượng cho chủ nghĩa yêu nước Việt Nam.

Cuộc đời Nguyễn Thi là sự thống nhất giữa cầm bút và cầm súng. Ông từng có mặt ở nhiều nơi gian khổ, ác liệt như Bến Tre, Đồng Tháp Mười… Người anh hùng ấy hy sinh trong tư thế người lính khi tham gia cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân. Nơi nhà văn ngã xuống ngày 9-5-1968, nay được đặt tên đường Nguyễn Thi, thuộc Quận 5, TP Hồ Chí Minh. Hài cốt ông vẫn chưa tìm thấy. Xương máu người anh hùng hoà lẫn vào đất đai Tổ quốc. Những bản thảo, sổ ghi chép và kỷ vật còn lưu giữ tại Bảo tàng Văn học Việt Nam nhắc nhớ về một nhà văn đã sống, viết, chiến đấu trọn vẹn vì đất nước. 

Bài học Nguyễn Thi để lại cho hôm nay, ngoài lòng nồng nàn yêu nước, sâu sắc, say mê lý tưởng cách mạng, nhìn từ phương diện sáng tạo, là bám sát vào đời sống, tìm thấy ở đó vẻ đẹp tiêu biểu, dùng ngôn ngữ của chính đời sống để kiến tạo hình tượng nghệ thuật mang tính biểu tượng của thời đại.