Áp dụng công nghệ, làm mới nghệ thuật qua vở diễn 'Sơn thần thủy quái'

Vở kịch xiếc “Sơn thần thủy quái” không phải là câu chuyện hoàn toàn mới với Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Cách đây 20 năm, Rạp Xiếc Trung ương đã từng dàn dựng “Sơn Tinh - Thủy Tinh”. Trong đó, NSND Tống Toàn Thắng đóng vai Sơn Tinh trong phiên bản năm 2006. Hai thập niên sau, vở kịch xiếc “Sơn thần thủy quái" trở lại với công chúng với một diện mạo khác.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh nhìn nhận: “Đổi mới sáng tạo ngành Văn hoá, Thể thao và Du lịch bắt đầu từ rạp xiếc, nhà hát, bảo tàng và trường học, để đưa khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào cuộc sống, phục vụ nhân dân, đóng góp cho tăng trưởng kinh tế của Đất nước”.

Sau hơn 40 năm làm nghề xiếc, NSND Tống Toàn Thắng vẫn giữ một quan niệm giản dị. Qua đó, nghệ thuật muốn tồn tại phải có khả năng vận động cùng đời sống. Xiếc trước hết vẫn phải có kỹ thuật, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của nghệ sĩ. Đây là những giá trị không thể thay thế. Nhưng trên nền tảng ấy, sân khấu có thể mở rộng sang âm nhạc, múa, ánh sáng, công nghệ trình chiếu và những hình thức kể chuyện mới.

Hai thập niên sau, vở kịch xiếc “Sơn thần thủy quái" trở lại với công chúng với một diện mạo khác

Điều quan trọng, những chất liệu ấy phải phục vụ cho câu chuyện, chứ không biến xiếc thành một cuộc trình diễn công nghệ. Bởi vậy, những câu chuyện Việt Nam trở thành nguồn chất liệu quan trọng. NSND Tống Toàn Thắng chia sẻ thêm: “Tôi không muốn xiếc Việt Nam chạy theo những gì thế giới đang làm. Tôi muốn chúng ta học cách làm nghề của thế giới, nhưng kể câu chuyện của chính mình. Đây cũng là cách để xiếc Việt Nam có thể bước ra bên ngoài biên giới. Không phải bằng cách trở thành một phiên bản của sân khấu nước khác, mà bằng việc tạo ra một tiếng nói đủ rõ để khán giả nhận ra bản sắc Việt Nam”.

Từ một nghệ sĩ biểu diễn, NSND Tống Toàn Thắng dần bước sang một vai trò chịu trách nhiệm với hướng đi của cả một tập thể. Đó là sự thay đổi không chỉ về vị trí mà còn về cách nhìn nghề. Đây cũng là điểm khác biệt quan trọng trong tư duy của một nghệ sĩ khi bước sang vai trò quản lý nghệ thuật. Sân khấu trở thành không gian làm việc chung của đạo diễn, nghệ sĩ, nhạc sĩ, họa sĩ sân khấu, kỹ thuật viên và đội ngũ công nghệ.

Trong câu chuyện về sân khấu hiện đại, công nghệ ngày càng trở thành thành tố rõ nét trong tư duy của NSND Tống Toàn Thắng. Với bản thân, ông không xem 3D mapping, ánh sáng, hình ảnh hay các công nghệ trình chiếu là đích đến: “Tôi không đưa công nghệ vào xiếc để làm cho sân khấu “hoành tráng” hơn. Tôi dùng công nghệ để mở thêm khả năng kể chuyện cho xiếc. Công nghệ là phương tiện; nghệ thuật, cảm xúc và con người mới là trung tâm”.

Chia sẻ về việc kết hợp công nghệ với các yếu tố văn hóa, Thứ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng cho biết: “Khoa học công nghệ và chuyển đổi số không phải là cuộc đua bổ sung những hiệu ứng mới cho sân khấu, mà là thay đổi cách nghĩ, cách làm, cách sáng tạo nghệ thuật, dùng dữ liệu và công nghệ để tạo ra ngôn ngữ biểu diễn mới, để kể câu chuyện nghệ thuật theo cách mới, để nghệ sĩ có thêm công cụ sáng tạo và thăng hoa”.

Với “Sơn thần thủy quái”, cách tiếp cận ấy được thể hiện khá rõ. Công nghệ trở thành một phần của ngôn ngữ sân khấu với sự kết hợp của hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động của nghệ sĩ cùng tham gia kể chuyện. Khi đó, nghệ sĩ được tương tác với không gian sân khấu được mở rộng bởi công nghệ, để cùng tạo nên một chỉnh thể biểu đạt mới.

Cách làm này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn với nghệ sĩ. Người nghệ sĩ không thể chỉ quan tâm một động tác khó đến đâu, mà phải hiểu động tác ấy nằm ở đâu trong tổng thể tác phẩm, phục vụ câu chuyện gì, tạo cảm xúc gì và kết nối với khán giả như thế nào.

Công nghệ trở thành một phần của ngôn ngữ sân khấu với sự kết hợp của hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động của nghệ sĩ cùng tham gia kể chuyện

Đổi mới sân khấu đồng nghĩa với việc tìm cách tiếp cận những lớp khán giả mới. Một trong những ý tưởng được NSND Tống Toàn Thắng hướng tới là xây dựng những vở diễn có nhân vật, hình ảnh và thế giới gần với tựa game giới trẻ quen thuộc, sau đó chuyển hóa bằng ngôn ngữ xiếc. Ông cũng tính tới khả năng hợp tác với các đơn vị phát triển game tại Việt Nam để tạo ra những sản phẩm có sự giao thoa giữa hai lĩnh vực. Việc này góp phần giúp sân khấu xiếc tìm một điểm chạm với người trẻ, giúp họ nhận ra xiếc cũng có thể đem đến sự hoà hợp và gần gũi.

Đồng thời, Nền tảng vé trực tuyến cho phép khán giả dễ dàng tra cứu lịch diễn, chủ động chọn vị trí chỗ ngồi và thực hiện thanh toán nhanh chóng. Thay vì phụ thuộc vào cách bán vé truyền thống hay chờ đợi khán giả tìm đến rạp, các đơn vị đã chủ động mở ra phương thức kết nối hiện đại, thuận tiện hơn với công chúng.

Vở kịch xiếc “Sơn thần thuỷ quái” có khoảng 40 nghệ sĩ trực tiếp tham gia trên sân khấu cùng đội ngũ kỹ thuật và hậu cần, tổng cộng hơn 60 người. Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã cải tạo sân khấu tròn của Rạp Xiếc Trung ương thành sân khấu nước, có hệ thống phun với gần 300 ống nước và thoát nước. LumiShow, VietArt là doanh nghiệp công nghệ số sản xuất visual đồ họa và thực thi không gian nghệ thuật số, xây dựng hệ thống hình ảnh xuyên suốt chương trình.

Trong quá trình đó, các công cụ AI đồ họa được sử dụng để hỗ trợ ê-kíp phát triển ý tưởng và thử nghiệm các phương án tạo hình. Từ những hình dung ban đầu, công nghệ giúp quá trình thử nghiệm trở nên nhanh và trực quan hơn. Những phương án phù hợp sau đó tiếp tục được chọn lọc, xử lý và kết hợp với hệ thống 3D Mapping để đáp ứng yêu cầu của kịch bản, không gian sân khấu và chuyển động của nghệ sĩ. AI tham gia từ quá trình hình dung thế giới sân khấu, cùng với các công cụ công nghệ số khác mở rộng khả năng thử nghiệm của ê-kíp. Nhưng quyết định cuối cùng về hình ảnh, nhịp điệu và cách kể chuyện vẫn thuộc về những người làm nghệ thuật.

Sự xuất hiện của công nghệ trên sân khấu đang mở ra những khả năng mới cho nghệ thuật biểu diễn Việt Nam.

Đáng chú ý, âm nhạc cũng góp phần đáng kể kết nối các lớp diễn. Những chất liệu hiện đại như Symphonic Pop, World Music, EDM Cinematic được kết hợp với âm hưởng nhạc cụ dân tộc, tạo màu sắc riêng cho từng không gian và nhân vật. Khi câu chuyện bước vào cuộc đối đầu giữa Đất và Nước, âm nhạc, tiếng sấm, mưa bão, gió, nước và ánh sáng cùng được đẩy lên, tạo thành cao trào.

Hiệu quả của “Sơn thần thủy quái” không đến từ khả năng phối hợp nhiều yếu tố trong cùng một chỉnh thể sân khấu.

Sự xuất hiện của công nghệ trên sân khấu đang mở ra những khả năng mới cho nghệ thuật biểu diễn Việt Nam. Từ vở diễn “Sơn thần thủy quái”, việc kết hợp giữa nghệ thuật xiếc, chất liệu văn hóa dân gian và công nghệ hiện đại cho thấy một hướng tiếp cận đặc biệt. Trong đó, công nghệ giúp hỗ trợ sân khấu tạo hiệu ứng thị giác, trở thành một thành tố của quá trình sáng tạo, góp phần đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại.

Sự kết hợp này mở ra một cách tiếp cận mới đối với việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống. Trong bối cảnh thị hiếu công chúng thay đổi nhanh chóng với hình ảnh số, trải nghiệm tương tác và các sản phẩm đa phương tiện, bảo tồn không nhất thiết chỉ giữ nguyên hình thức biểu đạt vốn có. Làm mới nghệ thuật truyền thống có thể bắt đầu từ việc tìm cho những giá trị cũ một phương thức kể chuyện mới.

Một trong những giá trị đáng chú ý của "Sơn thần thủy quái" nằm ở chính phương thức hình thành tác phẩm. Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã phối hợp với doanh nghiệp công nghệ số, dưới sự định hướng của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch trong tổng thể phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia phục vụ nghệ thuật biểu diễn. Đơn vị nghệ thuật có đội ngũ nghệ sĩ, chuyên môn nghề nghiệp, kinh nghiệm dàn dựng và khả năng khai thác những chất liệu văn hóa.

Doanh nghiệp công nghệ mang đến nền tảng, nhân lực kỹ thuật, năng lực nghiên cứu - phát triển, khả năng thử nghiệm và tư duy sáng tạo theo hướng mới. Sự kết hợp sẽ có ý nghĩa hơn khi doanh nghiệp không chỉ xuất hiện ở khâu cuối để cung cấp thiết bị hoặc thực hiện kỹ xảo. Công nghệ cần được tham gia ngay từ quá trình hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản, thiết kế mỹ thuật, dàn dựng và hoàn thiện tác phẩm. Từ đây, có thể thấy vai trò đặc biệt của quan hệ hợp tác Nhà nước và doanh nghiệp trong phát triển nghệ thuật thời đại số.

Nhà nước không cần phải tự thực hiện toàn bộ quá trình đổi mới công nghệ trong các đơn vị nghệ thuật. Quan trọng hơn, Nhà nước tạo ra cơ chế để nguồn lực xã hội, đặc biệt là doanh nghiệp có thể tham gia sâu hơn vào quá trình sáng tạo và phát triển sản phẩm văn hóa. Trong mối quan hệ này, Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo môi trường và bảo đảm mục tiêu văn hóa; các đơn vị nghệ thuật là chủ thể nắm giữ chuyên môn, tác phẩm và giá trị văn hóa; doanh nghiệp là lực lượng bổ sung nguồn lực công nghệ, tài chính, năng lực sáng tạo và khả năng tiếp cận thị trường.

Từ hiệu quả của một dự án cụ thể, vấn đề đặt ra với cơ quan quản lý nhà nước là tạo ra cách thức để những mô hình tương tự có thể xuất hiện nhiều hơn. Trước hết, cần chuyển từ cách tiếp cận hỗ trợ từng chương trình sang kiến tạo môi trường cho đổi mới sáng tạo trong nghệ thuật. Công nghệ cần được xem là một trong những hướng quan trọng để đổi mới phương thức sáng tạo, sản xuất, trình diễn và phổ biến các sản phẩm văn hóa. Các chương trình, đề án hỗ trợ ứng dụng công nghệ trong nghệ thuật cần có tầm nhìn dài hạn, thay vì chỉ đầu tư theo từng sự kiện.

Tiếp đó, Nhà nước cần tạo cơ chế để các đơn vị nghệ thuật chủ động hợp tác với doanh nghiệp công nghệ. Cơ quan quản lý có thể đóng vai trò kết nối giữa nhà hát, đoàn nghệ thuật, doanh nghiệp công nghệ, studio sáng tạo, cơ sở đào tạo và chuyên gia để hình thành các dự án liên ngành. Qua đó, công nghệ được lựa chọn dựa trên yêu cầu của tác phẩm, thay vì công nghệ có sẵn được đưa vào tác phẩm một cách cơ học.

Làm mới nghệ thuật truyền thống có thể bắt đầu từ việc tìm cho những giá trị cũ một phương thức kể chuyện mới

Một hướng quan trọng khác là xây dựng cơ chế đặt hàng. Cùng với đó là vấn đề quyền sở hữu trí tuệ, quyền khai thác tác phẩm, dữ liệu, công nghệ và phân chia doanh thu. Đây là những nội dung cần được xác định ngay từ đầu trong các dự án hợp tác, bởi khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào sáng tạo, ranh giới giữa tác phẩm nghệ thuật và giải pháp công nghệ ngày càng trở nên phức tạp.

Nguồn nhân lực cũng cần được xem là một mắt xích then chốt. Những dự án như “Sơn thần thủy quái” đòi hỏi những người có khả năng làm việc giữa các lĩnh vực: nghệ sĩ hiểu công nghệ, người làm công nghệ hiểu ngôn ngữ nghệ thuật. Vì vậy, các cơ sở đào tạo văn hóa, nghệ thuật và công nghệ cần mở rộng hợp tác, hình thành các chương trình đào tạo và dự án thực hành liên ngành, qua đó tạo ra lớp nhân lực mới cho công nghiệp sáng tạo.

Một nền tảng quan trọng khác là dữ liệu và hạ tầng văn hóa số. Khi các tư liệu về di sản, nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, mỹ thuật, văn hóa dân gian được số hóa, chuẩn hóa và có cơ chế khai thác phù hợp, nghệ sĩ và doanh nghiệp sẽ có thêm nguồn nguyên liệu để sáng tạo. Khi các nền tảng và giải pháp công nghệ có thể được dùng lại cho nhiều dự án, chi phí thử nghiệm và sản xuất cũng có thể được giảm xuống.

Lộ trình này có thể bắt đầu từ ba bước: Thử nghiệm - hoàn thiện - nhân rộng. Nhà nước tạo cơ chế và nguồn lực để thử nghiệm; đơn vị nghệ thuật và doanh nghiệp cùng hoàn thiện sản phẩm trên thực tế; những mô hình chứng minh được hiệu quả sẽ tiếp tục được đầu tư, lưu diễn, chuyển giao và mở rộng sang các loại hình nghệ thuật khác.

Từ xiếc, mô hình có thể mở rộng sang chèo, tuồng, cải lương, múa rối, nghệ thuật dân gian, bảo tàng, di sản và nhiều không gian văn hóa khác. Khi đó, mỗi dự án tạo ra một sản phẩm mới, giúp tích lũy kinh nghiệm, công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực cho những dự án tiếp theo.

Một vở kịch xiếc thành công, có giá trị nhất sẽ không chỉ dừng lại ở một đêm diễn. Nếu từ mô hình đó hình thành được những quan hệ hợp tác, công nghệ, sản phẩm và những cách tiếp cận mới với nghệ thuật truyền thống, vở diễn “Sơn thần thủy quái” có thể được nhìn nhận như một điểm khởi đầu để các giá trị văn hóa Việt Nam tiếp tục được sáng tạo, lan tỏa và được nhân dân hưởng thụ bằng ngôn ngữ của thời đại.