Ba cơ hội thành lập chính phủ trước khi Israel phải tổ chức cuộc bầu cử mới

Tổng thống Israel Isaac Herzog (phải) trao ủy nhiệm thành lập chính phủ mới cho lãnh đạo đảng Yashar, ông Gadi Eisenkot, tại Jerusalem ngày 8/11/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 8/11, Tổng thống Israel Isaac Herzog chính thức giao nhiệm vụ thành lập chính phủ mới cho ông Gadi Eisenkot, nhưng các đảng đã đề cử ông vẫn chưa đạt được thỏa thuận về việc cùng tham gia điều hành đất nước.

Cuộc bầu cử ngày 27/10 khiến cả phe đối lập của ông Eisenkot và khối của Thủ tướng Benjamin Netanyahu đều không giành đủ đa số ghế tại Quốc hội.

Theo luật pháp Israel, các bên có tối đa ba lần nỗ lực thành lập chính phủ trước khi các cuộc đàm phán thất bại và khiến Israel phải tổ chức cuộc bầu cử mới. Israel cũng có thể thành lập chính phủ thiểu số, với điều kiện chính phủ đó giành được sự tín nhiệm của Quốc hội.

Vì sao 67 đề cử không bảo đảm thành lập được chính phủ?

Ông Eisenkot nhận được 67 đề cử trong các cuộc tham vấn của Tổng thống Herzog, so với 46 đề cử dành cho ông Netanyahu.

Những đề cử dành cho ông Eisenkot đến từ các đảng đối lập do người Do Thái lãnh đạo (nắm giữ 48 ghế) và các đảng Arab nắm giữ 19 ghế. Tuy nhiên, việc đề cử ông Eisenkot nhận nhiệm vụ thành lập chính phủ không đồng nghĩa với cam kết tham gia chính phủ hoặc ủng hộ liên minh mà ông đang nỗ lực xây dựng.

Phần lớn lãnh đạo trong phe của ông Eisenkot phản đối các thỏa thuận cầm quyền với các đảng Arab, tương tự lập trường của khối ông Netanyahu, hiện nắm giữ 53 trong tổng số 120 ghế tại Quốc hội Israel (Knesset). Do đó, cả hai phe đều cần sự hợp tác của các lực lượng nằm ngoài liên minh hiện có để xây dựng được một liên minh cầm quyền chiếm đa số.

Ông Netanyahu chỉ nhận được 46 đề cử do đảng Thống nhất Do Thái giáo Torah (UTJ) từ chối ủng hộ bất kỳ ứng cử viên nào trong bối cảnh tranh cãi về việc miễn nghĩa vụ quân sự cho các học viên tại các chủng viện Do Thái giáo Chính thống cực đoan.

Vì vậy, trở ngại chính hiện nay không nằm ở số lượng đề cử mà ứng cử viên nhận được, mà là khả năng đạt được thỏa thuận giữa các đảng sẵn sàng cùng tham gia điều hành đất nước.

Các thời hạn được quy định như thế nào?

Theo luật, ông Eisenkot có 28 ngày để thành lập chính phủ. Tổng thống Herzog có thể gia hạn thêm tối đa 14 ngày.

Nếu ông Eisenkot thất bại, Tổng thống Herzog có 3 ngày để quyết định giao nhiệm vụ cho một nghị sĩ khác hoặc chuyển quá trình này sang Quốc hội. Nếu lựa chọn phương án thứ hai, ứng cử viên được Tổng thống chỉ định sẽ có 28 ngày để thành lập chính phủ và không được gia hạn.

Nếu nỗ lực này cũng thất bại hoặc Tổng thống Herzog quyết định không chỉ định ứng cử viên thứ hai, Quốc hội sẽ có 21 ngày để đề cử một ứng cử viên trong số các nghị sĩ.

Một văn bản đề nghị có chữ ký của ít nhất 61 nghị sĩ, kèm theo văn bản chấp thuận của ứng cử viên, sẽ buộc Tổng thống phải giao nhiệm vụ thành lập chính phủ trong vòng 2 ngày. Ứng cử viên này sau đó có 14 ngày để thành lập chính phủ và không được gia hạn.

Như vậy, có tối đa ba vòng thành lập chính phủ, nhưng Tổng thống có thể bỏ qua vòng thứ hai và để các nghị sĩ trực tiếp đưa ra đề cử cuối cùng.

Phương án thành lập chính phủ thiểu số

Yêu cầu phải có chữ ký của 61 nghị sĩ chỉ áp dụng ở giai đoạn đề cử cuối cùng. Trong khi đó, ngưỡng để một chính phủ vượt qua cuộc bỏ phiếu tín nhiệm ban đầu lại khác: số nghị sĩ bỏ phiếu ủng hộ phải nhiều hơn số nghị sĩ bỏ phiếu chống.

Do đó, liên minh có ít hơn 61 ghế vẫn có thể lên nắm quyền nếu nhận được sự ủng hộ của các đảng không tham gia liên minh hoặc nhờ các nghị sĩ bỏ phiếu trắng, qua đó giúp liên minh giành chiến thắng trong cuộc bỏ phiếu.

Israel từng có tiền lệ thành lập chính phủ với sự ủng hộ từ bên ngoài của các đảng Arab. Năm 1993, sau khi đảng Shas rời khỏi liên minh của Thủ tướng Yitzhak Rabin, khiến chính phủ chỉ còn 56 ghế, chính phủ của ông vẫn tiếp tục hoạt động nhờ sự ủng hộ của 5 nghị sĩ Arab.

Tuy nhiên, phương án này vẫn đòi hỏi hợp tác chính trị mà các đảng chủ chốt hiện nay đang phản đối.

Khi nào buộc phải tổ chức cuộc bầu cử mới?

Nếu các nghị sĩ không thể thống nhất về ứng cử viên cuối cùng hoặc ứng cử viên đó không thể thành lập chính phủ hay giành được sự tín nhiệm của Quốc hội, Quốc hội sẽ tự động bị giải tán và cuộc bầu cử mới phải được tổ chức trong vòng 90 ngày.

Quốc hội cũng có thể kết thúc tiến trình sớm hơn bằng cách thông qua luật giải tán Quốc hội. Ít nhất 61 nghị sĩ có thể bỏ phiếu ủng hộ giải tán, ngay cả sau khi một chính phủ thiểu số đã lên nắm quyền.

Tiến trình thành lập chính phủ thông qua Quốc hội từng dẫn đến những kết quả khác nhau. Năm 2019, cả ông Netanyahu và lãnh đạo phe đối lập khi đó là Benny Gantz đều thất bại khi thành lập chính phủ. Cơ hội cuối cùng để các nghị sĩ đề cử ứng cử viên cũng kết thúc mà không đạt kết quả, dẫn đến tổ chức cuộc bầu cử mới.

Năm 2020, giai đoạn quyết định tại Quốc hội đã mở đường cho thỏa thuận chia sẻ quyền lực giữa ông Netanyahu và ông Gantz. Tuy nhiên, Knesset bị giải tán chỉ 7 tháng sau đó do không thông qua được ngân sách, và ông Gantz chưa bao giờ trở thành Thủ tướng theo thỏa thuận luân phiên quyền lực đã cam kết.

Ông Netanyahu vẫn giữ chức Thủ tướng lâm thời cho đến khi chính phủ mới được thành lập và chính thức nhậm chức.