Ba nhóm người có khả năng phát hiện nói dối đặc biệt

Tác giả: Janine Driver/Bách Việt Books-NXB Dân Trí

Đọc vị hành vi con người

Cuốn sách dành cho bất kỳ ai từng băn khoăn: “Điều người đối diện đang nói có phải là sự thật?” Không dựa vào những mẹo suy đoán cảm tính, tác phẩm đưa người đọc bước vào thế giới của ngôn ngữ cơ thể, biểu cảm khuôn mặt và những tín hiệu vô thức mà con người vô tình bộc lộ trong giao tiếp hàng ngày.

Ba nhóm người có khả năng phát hiện nói dối đặc biệt

Khi nền tảng gia đình lung lay, trẻ học được cách đề cao cảnh giác. Tâm thế liên tục đề phòng khiến chúng phát hiện dối trá tốt hơn.

Bạn có phải là người có năng khiếu thiên bẩm

Ba nhóm người dưới đây đã được chứng minh là có khả năng phát hiện dối trá chính xác hơn đa số:

Những trẻ lớn lên trong gia đình bất ổn. Khi nền tảng gia đình lung lay, trẻ học được cách đề cao cảnh giác. Tâm thế liên tục đề phòng khiến chúng phát hiện dối trá tốt hơn những ai lớn lên trong các gia đình ổn định, hạnh phúc.

Một nghiên cứu từ Đại học California cho thấy, trong số những “chuyên gia Đọc vị sự thật” (truth wizard) đạt được độ chính xác cao - hay những cá nhân có khả năng phát hiện dối trá gần như khó lý giải - thì đến 20-30% từng trải qua một tuổi thơ bi kịch với các bậc phụ huynh nghiện ngập, tâm lý bất ổn, hoặc từng bị lạm dụng về cảm xúc, thể chất hay tình dục.

Người bị đột quỵ. Theo BBC, một nhóm khác có năng lực phi thường trong việc phát hiện dối trá là những người mắc một dạng đặc biệt của chứng mất ngôn ngữ, thường do đột quỵ gây ra. Trong khi chứng mất ngôn ngữ về cơ bản được định nghĩa là mất khả năng nói, dạng đặc biệt này lại khiến người bệnh không thể hiểu được lời nói. Thiếu đi thông tin đầu vào, họ buộc phải dựa trên những manh mối phi ngôn ngữ. Và quả thật, họ nhạy bén hơn rất nhiều trong việc phát hiện những biểu cảm cực nhỏ thoáng qua trên khuôn mặt, dù kẻ nói dối đã cố hết sức che giấu.

Môi trường gia đình ảnh hưởng tới khả năng phán đoán của trẻ. Ảnh: Gilliard and Company.

Đặc vụ mật vụ. Được huấn luyện để rà soát đám đông nhằm tìm kiếm những “dấu hiệu” cụ thể thể hiện hành vi bất thường, các đặc vụ mật vụ sở hữu bộ kỹ năng nhận diện cực kỳ sắc bén, giúp họ sàng lọc hàng nghìn người để tìm ra được chỉ một cá nhân có thể mang ý đồ xấu. Còn về áp lực công việc? Là tuyến phòng vệ cuối cùng che chắn giữa công chúng và Tổng thống, hậu quả sẽ rất nghiêm trọng nếu chẳng may họ thất bại.

Tôi sẽ không dối lòng đâu; lời khen ngợi từ vị giảng viên kia có ý nghĩa vô cùng lớn với tôi. Và dù việc kể lại khoảnh khắc đầy tự hào ấy có thể bị xem là một chiêu tự quảng cáo không chút xấu hổ - ừ thì sao! - đó vẫn là một bài học quý giá cho tất cả chúng ta.

Tại sao người hướng dẫn của Bộ Ngoại giao, người có nhiệm vụ đào tạo những đặc vụ bảo vệ đất nước, lại đánh giá cao cuốn sách của tôi đến vậy? Đó là vì khái niệm định chuẩn hành vi. Trong khi hầu hết các sách về ngôn ngữ cơ thể chỉ dành vài đoạn ngắn để đề cập đến khái niệm thiết yếu này - một đầu mục thường xuất hiện trong mọi chương trình đào tạo về phát hiện dối trá - tôi lại dành hẳn một chương cho nó.

Như chúng ta đã tìm hiểu ở chương đầu tiên về những lầm tưởng trong ngôn ngữ cơ thể, không có dấu hiệu dối trá nào là chắc chắn 100%. Vì vậy, nếu bạn không dành thời gian để định chuẩn đối phương, bạn sẽ không bao giờ nhìn ra được sự thay đổi trong hành vi của họ và sẽ không có cách nào để sử dụng “Máy đo Trí trá”. Chỉ đơn giản thế thôi.

Trước khi bạn có thể tiến thêm một bước dù là rất nhỏ, bạn vẫn phải nắm được “điểm chuẩn” của một người - những thói quen hay hành vi phi ngôn ngữ và ngôn ngữ, hoặc đặc điểm riêng của họ. Bất kỳ “phát hiện” hay kết luận nào được đưa ra mà thiếu đi nền tảng cốt lõi ấy đều chỉ là tưởng tượng hão huyền.

Làm quen với khái niệm "định chuẩn"

Ai cũng đều có một “chuẩn mực hành vi” - một mô thức hành vi cơ bản khi gặp căng thẳng ở mức bình thường. Từ việc họ chớp mắt bao nhiêu lần, cách họ bắt chéo chân (hoặc không có thói quen ấy), cho đến những từ ngữ họ thường dùng khi trò chuyện với bạn bè.

Có người sẽ rung đùi dưới gầm bàn, lại có người ngồi yên như tượng; cả hai biểu hiệu này đều từng bị cho là dấu hiệu thể hiện thái độ gian dối, nhưng đôi khi đó chỉ đơn giản là dáng ngồi quen thuộc của họ. Có người chẳng bao giờ nhắc đến tên chồng mình, lấy ví dụ về cô hàng xóm nhà bạn, sẽ luôn bắt đầu bằng cụm “chồng tôi”, như: “Hôm nọ, chồng tôi có nói một câu rất đáng yêu...” hoặc “Chồng tôi và tôi đang tính đi chơi Đan Mạch vào tháng 10.”

Ngược lại, một cô bạn thân của bạn lại luôn cập nhật bài đăng Facebook bằng cách nhắc đến tên chồng: “Hôm nọ, Charlie nói một câu rất buồn cười...” hoặc “Charlie và tôi đang cân nhắc đi du lịch Dublin vào tháng 10.”

Giống như việc tất cả mọi người đều có chuẩn mực, ai ai cũng có một “tật”, hay một dấu hiệu hoặc “manh mối”, cho thấy họ đang cảm thấy không thoải mái. Bạn đã từng nhìn ra đặc điểm này ở con cái hay chồng mình - một cái nhếch mép nhẹ hoặc cau mày thoáng qua khi bạn nói điều gì đó mà họ không thích nghe, hay yêu cầu họ làm việc gì đó họ không muốn làm.

Nhưng ngay cả khi bạn nhận ra một “dấu hiệu” như vậy, hãy cứ tiếp tục quan sát. Bạn sẽ không biết người đó đang “ra hiệu” gì với bạn cho đến khi bạn học được cách đặt ra những câu hỏi sắc bén - bước thứ năm của quy trình. (Sẽ được mô tả trong Chương 8.)

Ở giai đoạn này, việc nhận biết chuẩn mực của đối phương sẽ giúp bạn xác định được ba yếu tố then chốt:

1. Đối phương bình thường nói năng và hành động như thế nào?

2. Đối phương dùng từ ngữ và hành xử ra sao khi gặp phải tình trạng căng thẳng?

3. Khi nào tôi thấy được sự khác biệt rõ rệt nhất giữa hai trạng thái đó?

Hãy xem cách bạn có thể xác lập chuẩn mực của bất kỳ ai chỉ trong vài phút.