Bắc Ninh: Rộn ràng chiếu chèo

Giữ "lửa" làng chèo cổ

Bắc Ninh được biết đến là một trong những địa phương thuộc “tứ chiếng chèo xứ Bắc” với nhiều gánh chèo, chiếu chèo, làng chèo nổi tiếng. Qua thời gian, dù có những lúc thịnh, lúc lắng nhưng người yêu chèo nhiều nơi vẫn gìn giữ, trao truyền từng câu hát, tích trò, làn điệu xưa.

Thành viên Câu lạc bộ Chèo Ngân Cầu, phường Yên Phong tập luyện.

Đến nay, người yêu chèo ở tổ dân phố Ngân Cầu, phường Yên Phong vẫn gặp nhau hằng tuần để tập luyện từng câu hát, từng điệu múa; chỉ cho nhau cách lấy hơi, nhả chữ, vào vai. Hiện Câu lạc bộ có 30 thành viên, tuổi đời từ 40 đến ngoài 70. Đây đều là những người chung đam mê, tự nguyện góp sức, kinh phí duy trì các buổi tập, biểu diễn; người biết nhiều truyền cho người biết ít, lớp trước dìu dắt lớp sau. Ông Mẫn Đức Tâm, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Chèo Ngân Cầu chia sẻ: “Trải qua bao sự đổi thay, tiếng trống chèo quê tôi chưa bao giờ tắt. Trước kia, gánh chèo Ngân Cầu đi khắp nơi biểu diễn. Hễ nghe tiếng trống chèo thì từ cụ già đến con trẻ lại náo nức đi xem. Ngày nay, tình yêu chèo của bà con vẫn tha thiết; các nghệ nhân, diễn viên, nhạc công vẫn luôn gắn bó với loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này”.

Nhiều năm qua, Câu lạc bộ liên tục giành giải cao tại các liên hoan, hội diễn do thành phố tổ chức. Điều đáng quý là chèo được truyền lại trong mỗi nếp nhà. Điển hình như gia đình nghệ nhân Nguyễn Thị Mỹ và nhạc công Nguyễn Văn Thảo, được cha mẹ dìu dắt, ba người con và cháu ngoại cùng biết hát chèo, tích cực tham gia biểu diễn tại địa phương.

Làng chèo Hoàng Mai, phường Nếnh là nơi có nhiều nghệ nhân được phong tặng danh hiệu, trong đó có Nghệ nhân Nhân dân Đỗ Thị Khoa và các Nghệ nhân Ưu tú: Thân Thị Nền, Vũ Văn Hoàng, Thân Mạnh Thẩm. Dưới sự hướng dẫn, truyền dạy của các nghệ nhân, thành viên Câu lạc bộ Chèo Hoàng Mai miệt mài luyện tập, phục dựng những tích chèo quen thuộc như: “Quan Âm Thị Kính”, “Thị Mầu”, “Kim Nham”, “Trần Quốc Toản ra quân”, “Thiều Dương công chúa”... Ở đây, việc truyền nghề vẫn được duy trì với những lớp dạy cho người yêu chèo để những làn điệu tiếp tục ngân vang.

Một tiết mục biểu diễn tại Liên hoan các câu lạc bộ chèo không chuyên tỉnh Bắc Ninh (nay là thành phố Bắc Ninh) lần thứ Nhất năm 2025.

Sinh ra và lớn lên tại làng chèo Tư Mại, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thêm đã đứng ra thành lập Câu lạc bộ Chèo huyện Yên Dũng, nay là Câu lạc bộ Chèo và dân ca phường Yên Dũng, quy tụ những người cùng chung niềm yêu thích nghệ thuật truyền thống. Những tích chèo như “Lý trưởng mẹ mõ”, “Việc làng”, “Tấm đi trảy hội”, “Tấm Cám”, “Lọ nước thần”... được dàn dựng, biểu diễn. Nhiều chương trình của câu lạc bộ được ghi nhận tại các liên hoan, hội diễn, trở thành động lực để những người yêu chèo tiếp tục gắn bó với sân khấu truyền thống.

Ở các làng chèo cổ như Thất Gian, phường Phù Lãng; làng Hòa Làng, xã Phúc Hòa... tình yêu chèo cũng được nối dài qua nhiều thế hệ. Các câu lạc bộ được thành lập, duy trì tập luyện thường xuyên. Nhờ tâm huyết của các nghệ nhân và người yêu chèo đã giúp những làng chèo giữ được hồn cốt văn hóa của quê hương, để tiếng chèo không chỉ trong ký ức mà vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay.

Làn điệu chèo kể chuyện hôm nay

Bắc Ninh hiện có khoảng 30 làng chèo cổ với hơn 500 người tham gia sinh hoạt thường xuyên; hơn 80 câu lạc bộ chèo được thành lập, quy tụ hơn 1.000 hội viên. Được Nhà hát Chèo Bắc Ninh hỗ trợ, hướng dẫn, các câu lạc bộ tiếp tục được bồi dưỡng chuyên môn, nâng cao chất lượng biểu diễn, đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của người dân địa phương. Theo nhạc sĩ Đặng Tiến Mạnh, Phó Giám đốc Nhà hát Chèo Bắc Ninh, các câu lạc bộ ngày càng chú trọng học hỏi, rèn luyện, tích cực tham gia các hoạt động tuyên truyền, quảng bá nghệ thuật truyền thống. Đây là lực lượng quan trọng góp phần đưa chèo hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống văn hóa ở cơ sở.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thêm hướng dẫn thành viên Câu lạc bộ Chèo phường Yên Dũng tập tác phẩm mới.

Năm 2025, Nghệ thuật Chèo Bắc Ninh được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Bắc Ninh đang cùng với các tỉnh, thành phố phía Bắc xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh nghệ thuật chèo là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Từ những làng chèo cổ đến các câu lạc bộ đang được gây dựng và phát triển, mạch nguồn nghệ thuật truyền thống tiếp tục được trao truyền, bồi đắp. Bên cạnh gìn giữ, biểu diễn những vở chèo, tích chèo cổ, các câu lạc bộ chèo làm mới sân khấu truyền thống bằng những sáng tác mới, mở thêm không gian để chèo đến gần hơn với đời sống.

"Thành viên các câu lạc bộ chèo ngày càng chú trọng học hỏi, rèn luyện, tích cực tham gia các hoạt động tuyên truyền, quảng bá nghệ thuật truyền thống. Đây là lực lượng quan trọng góp phần đưa chèo hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống văn hóa ở cơ sở" - Nhạc sĩ Đặng Tiến Mạnh, Phó Giám đốc Nhà hát Chèo Bắc Ninh.

Nội dung các tác phẩm phản ánh những đổi thay trong cuộc sống, giới thiệu vẻ đẹp vùng đất, con người Bắc Ninh, lan tỏa tình yêu đất nước và tinh thần chung sức xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp. Tiêu biểu, Câu lạc bộ Chèo Hoàng Mai đã dàn dựng nhiều vở như: “Con trâu hai nhà”, “Tấc đất tấc vàng”... là những câu chuyện gần gũi với cộng đồng được thể hiện bằng ngôn ngữ sân khấu giàu sức biểu đạt. Trong lễ hội truyền thống dịp tháng 8 vừa qua, câu lạc bộ giới thiệu vở “Quê hương Hoàng Mai đổi mới”, kể câu chuyện người lính trở về sau nhiều năm xa quê, gặp lại người xưa vẫn thủy chung chờ đợi và chứng kiến làng quê "thay da đổi thịt", thể hiện niềm tự hào, tình yêu với nơi mình sinh ra.

Ở Câu lạc bộ Chèo và dân ca phường Yên Dũng, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thêm dành nhiều tâm huyết sáng tác hơn 50 bài hát, hoạt cảnh chèo để các thành viên tập luyện, biểu diễn phục vụ Nhân dân. Nội dung đề tài rất phong phú từ giới thiệu nét văn hóa, di tích, xây dựng nông thôn mới đến những sự kiện chính trị, xã hội của địa phương. Điển hình như trong bài “Về miền quê tôi” với ca từ ngọt ngào thể hiện vẻ đẹp quang cảnh, truyền thống quê hương và những đổi thay hôm nay đã tạo nên sắc thái gần gũi, tươi mới.

Những năm gần đây, các câu lạc bộ chèo trên địa bàn thành phố vẫn luôn tập luyện, dàn dựng nhiều vở mới, xoay quanh những câu chuyện làng quê, phản ánh sự đổi thay từng ngày của quê hương và những suy nghĩ, góc nhìn trong thời đại mới. Các chương trình mới được đưa đến hội thi, hội diễn, lễ hội và hoạt động văn hóa ở địa phương, giúp những làn điệu chèo quen thuộc có thêm cơ hội đến với công chúng.

Từ những làn điệu, tích chèo cổ được gìn giữ và ngân vang trên quê hương Kinh Bắc, nét xưa vẫn được nâng niu, trao truyền, cùng với những câu chuyện của cuộc sống hôm nay đã, đang được thể hiện sâu sắc qua sáng tác nghệ thuật mới.