Bắc Ninh: Tổ chức lại sản xuất, phát triển rừng bền vững ở vùng cao
Với hơn 30 nghìn ha rừng kinh tế, khu vực huyện Sơn Động trước đây có nhiều lợi thế phát triển lâm nghiệp. Tuy nhiên, phần lớn diện tích rừng trồng vẫn được khai thác theo chu kỳ ngắn, chủ yếu cung cấp gỗ nguyên liệu cho sản xuất dăm, bóc gỗ nên giá trị kinh tế chưa cao. Để phát huy tiềm năng, cần tổ chức lại sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu tập trung, mở rộng liên kết chế biến và tìm hướng khai thác mới, tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Chưa tương xứng với tiềm năng
Gia đình bà Nguyễn Thị Lụa, thôn Bán, xã Dương Hưu nhận khoán bảo vệ 10 ha rừng tự nhiên và trồng hơn 8 ha rừng kinh tế. Mỗi năm, gia đình khai thác khoảng 2 ha rừng trồng, sau khi trừ chi phí thu lãi từ 90 đến hơn 100 triệu đồng/ha. Kết hợp với chăn nuôi lợn, gà, kinh tế gia đình từng bước ổn định, có điều kiện nuôi các con ăn học.

Thôn Bán, xã Dương Hưu được bao bọc bởi màu xanh của rừng.
Tuy nhiên, không phải hộ dân nào cũng có diện tích và điều kiện thâm canh rừng như gia đình bà Lụa. Cùng thôn Bán, gia đình ông Lã Văn Ngọc chỉ có hơn 1 ha rừng kinh tế và hơn 1 nghìn m² vườn tạp. Thu nhập từ rừng không đủ trang trải cuộc sống nên ông phải làm thêm nghề phụ, vợ đi làm công nhân để có nguồn thu ổn định.
Theo thống kê, khu vực huyện Sơn Động trước đây hiện có hơn 30 nghìn ha rừng kinh tế, mỗi năm khai thác từ 5-6 nghìn ha; riêng năm 2026 dự kiến khoảng 5,5 nghìn ha. Đây là nguồn tài nguyên quan trọng, tạo sinh kế cho nhiều hộ dân. Tuy nhiên, giá trị kinh tế rừng chưa tương xứng với tiềm năng. Diện tích trồng rừng gỗ lớn, rừng được chứng nhận quản lý bền vững và vùng nguyên liệu tập trung còn hạn chế. Chuỗi liên kết từ trồng, chăm sóc, khai thác đến chế biến, tiêu thụ lâm sản thiếu chặt chẽ, khiến giá trị gia tăng và thu nhập của người trồng rừng thấp.
Khu vực này gồm 8 xã: Sơn Động, An Lạc, Đại Sơn, Dương Hưu, Tây Yên Tử, Vân Sơn, Yên Định và Tuấn Đạo có diện tích tự nhiên hơn 784,3 km², dân số trên 100,5 nghìn người. Địa bàn có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, như Vân Sơn 97,51%, Yên Định 84%, An Lạc 82,7%, Đại Sơn 74%. Thực tế, phần lớn hộ dân vẫn trồng keo, bạch đàn theo tập quán, mật độ dày và khai thác sau 4-5 năm. Theo Hạt Kiểm lâm liên xã Sơn Động, các trận bão lớn năm 2024 và 2025 khiến nhiều diện tích rừng kinh tế bị thiệt hại. Hiện toàn khu vực chỉ còn 72 cơ sở chế biến gỗ hoạt động, giảm 46 cơ sở so với năm 2023. Sự thu hẹp của các cơ sở chế biến ảnh hưởng đến khả năng tiêu thụ nguyên liệu và thu nhập của người trồng rừng.
Nguồn lao động tại chỗ cũng ngày càng thiếu hụt. Báo cáo của UBND xã Tây Yên Tử cho thấy, nhiều thanh niên đã sang thành phố Quảng Ninh làm việc tại các khu, cụm công nghiệp và công trình xây dựng. Việc trồng, chăm sóc rừng chủ yếu giao lại cho người lớn tuổi, làm giảm khả năng đầu tư thâm canh, áp dụng tiến bộ kỹ thuật.
Nâng cao giá trị rừng
Theo đồng chí Tống Thị Hương Giang, Bí thư Đảng ủy xã Sơn Động, kinh tế rừng đã giúp nhiều hộ dân thoát nghèo, cải thiện đời sống, song tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo còn cao (5,99% hộ nghèo), 6,64% hộ cận nghèo). Địa phương mong muốn có thêm cơ chế khuyến khích chuyển đổi sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế, đồng thời tháo gỡ những bất cập về chính sách thuế đối với sản phẩm gỗ nguyên liệu, góp phần giảm chi phí và nâng cao sức cạnh tranh.
Khu vực huyện Sơn Động trước đây có hơn 30 nghìn ha rừng kinh tế. Mỗi năm, các xã trên địa bàn khai thác khoảng 5-6 nghìn ha rừng trồng. Để nâng cao giá trị kinh tế rừng, Sơn Động định hướng phát triển rừng gỗ lớn, hình thành vùng nguyên liệu tập trung, mở rộng trồng cây công trình, cây xanh đô thị; đồng thời đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển du lịch sinh thái và khai thác hiệu quả dịch vụ môi trường rừng.
Để khai thác hiệu quả lợi thế sẵn có, cần chuyển từ phát triển rừng theo hướng cung cấp nguyên liệu thô sang kinh tế lâm nghiệp đa giá trị. Theo ông Nguyễn Việt Hùng, Giám đốc Sở Xây dựng, 8 xã khu vực Sơn Động cần xây dựng đề án tổng thể với tầm nhìn dài hạn khoảng 20 năm, gắn chuyển đổi kinh tế rừng với phát triển du lịch sinh thái và ứng dụng công nghệ cao. Bên cạnh các loại cây truyền thống như keo, bạch đàn, địa phương có thể nghiên cứu quy hoạch vùng trồng, chăm sóc cây công trình, cây xanh đô thị để cung ứng cho các đô thị.
Theo ông Nguyễn Minh Hải, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm liên xã Sơn Động, khu vực hiện chưa có mô hình chuyên trồng, cung ứng cây công trình, trong khi nhu cầu cây xanh tại các đô thị ngày càng lớn. Với diện tích đất rừng rộng, Sơn Động có thể phát triển nhóm cây trồng này, tạo thêm sản phẩm hàng hóa và việc làm cho người dân.
Thực tế, một số đô thị lớn như Hà Nội đã xây dựng danh mục khoảng 33 loại cây được phép trồng, gồm cây hoa, cây thân gỗ dáng cột, tán rộng và cây thân gỗ dáng đứng. Giá bán dao động từ vài trăm nghìn đến vài chục triệu đồng/cây, tùy chủng loại và kích thước. Đây là thị trường tiềm năng cho những chủ rừng. Cùng với hướng đi mới, cần nâng cao giá trị các loại cây lâm nghiệp truyền thống. Các địa phương cần vận động người dân chuyển dần từ chu kỳ khai thác ngắn sang trồng rừng gỗ lớn.
Trên cơ sở điều kiện đất đai, từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung, khuyến khích cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững, tạo điều kiện để gỗ rừng trồng tham gia sâu hơn vào chuỗi chế biến, tiêu thụ. Đặc biệt, cần tăng cường liên kết giữa chủ rừng, hợp tác xã và doanh nghiệp; khuyến khích đầu tư công nghệ chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm thay vì chủ yếu tiêu thụ gỗ dăm, gỗ bóc. Nghiên cứu khai thác dịch vụ môi trường rừng, tín chỉ các-bon và phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.
Phát triển kinh tế rừng bền vững ở khu vực Sơn Động không thể chỉ dựa vào mở rộng diện tích khai thác mà phải bắt đầu từ thay đổi tư duy sản xuất, tổ chức lại chuỗi giá trị và đa dạng hóa sinh kế. Khi quy hoạch được triển khai đồng bộ, hạ tầng từng bước hoàn thiện, doanh nghiệp cùng người dân tham gia sâu hơn vào sản xuất, chế biến và tiêu thụ, lợi thế rừng có thể chuyển hóa thành động lực tăng trưởng, góp phần nâng cao đời sống đồng bào vùng cao.

