Bài 1: Dữ liệu cá nhân không phải hàng hóa để tùy tiện khai thác
Từ số điện thoại, địa chỉ, lịch sử mua sắm đến thông tin sức khỏe, dữ liệu cá nhân đang trở thành nguồn tài nguyên có giá trị trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, tình trạng thu thập, khai thác thông tin vượt quá phạm vi cho phép tiềm ẩn nhiều nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư.
Nghị định số 363/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 11-11-2026 đặt ra những chế tài cụ thể, góp phần siết chặt kỷ cương trong hoạt động thu thập, tạo lập và quản trị dữ liệu.

Công an thành phố Hà Nội kiểm tra, thu giữ các thiết bị điện tử của nhóm đối tượng tạo lập, vận hành website trung gian để mua bán dữ liệu cá nhân, tài khoản mạng xã hội, thư điện tử. Ảnh: Bảo Bình
Một lần cung cấp thông tin, nhiều nguy cơ phát sinh
Khi đăng ký thành viên tại cửa hàng, mua sắm trên sàn thương mại điện tử hoặc tải ứng dụng về điện thoại, người dùng thường được yêu cầu cung cấp hàng loạt thông tin như họ tên, số điện thoại, địa chỉ, email và thói quen tiêu dùng. Đây là những dữ liệu giúp doanh nghiệp cá nhân hóa dịch vụ, chăm sóc khách hàng và mở rộng hoạt động kinh doanh.
Thế nhưng, không ít người từng gặp tình huống vừa đăng ký một dịch vụ, ngay sau đó liên tục nhận được cuộc gọi quảng cáo, tin nhắn giới thiệu sản phẩm từ những đơn vị không quen biết. Có người còn nhận được lời mời vay tiền, đầu tư hoặc mua bảo hiểm dù chưa từng chủ động tìm kiếm những dịch vụ này.
Một ví dụ dễ thấy là khách hàng cung cấp số điện thoại để nhận ưu đãi tại một cửa hàng. Sau đó, số điện thoại này có thể trở thành đầu mối cho các hoạt động tiếp thị khác nếu bị sử dụng hoặc chuyển giao không đúng quy định. Người dùng không biết thông tin của mình được lưu trữ ở đâu, ai đang quản lý và được khai thác cho những mục đích nào.
Điều đáng lo ngại là dữ liệu bị khai thác không đúng cách có thể tạo ra những hệ lụy lớn hơn quảng cáo làm phiền. Khi thông tin về địa chỉ, tài chính, công việc hoặc thói quen sinh hoạt bị lộ, người dân có thể trở thành mục tiêu của các hành vi giả mạo, lừa đảo, chiếm đoạt tài sản.
Ngày 19-9-2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 363/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực dữ liệu. Theo Điều 8, hành vi thu thập, tạo lập dữ liệu mà không được sự đồng ý của chủ thể dữ liệu hoặc chủ sở hữu dữ liệu theo quy định của pháp luật bị phạt từ 20-40 triệu đồng đối với cá nhân, từ 40-80 triệu đồng đối với tổ chức.
Đáng chú ý, hành vi cố ý thu thập dữ liệu giả mạo, thu thập dữ liệu vượt quá phạm vi, mục đích đã thông báo hoặc vi phạm làm rò rỉ thông tin nhạy cảm, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có thể bị phạt từ 40-60 triệu đồng đối với cá nhân và 80-120 triệu đồng đối với tổ chức.
Ngoài phạt tiền, tùy tính chất, mức độ vi phạm, tổ chức, cá nhân còn có thể bị buộc xóa, tiêu hủy dữ liệu thu thập trái quy định, nộp lại số lợi bất hợp pháp hoặc áp dụng các biện pháp xử phạt bổ sung.
Khoảng cách từ quy định đến thực thi
Theo luật sư Trần Thị Thanh Lam (Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), một trong những khó khăn lớn hiện nay là khoảng cách giữa quy định pháp luật và khả năng tuân thủ của doanh nghiệp.
Dẫn khảo sát được công bố trên trang của Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia, luật sư Lưu Xuân Vĩnh cho biết chỉ khoảng 16,3% doanh nghiệp được hỏi đã áp dụng đầy đủ các biện pháp kỹ thuật và quản lý để bảo vệ dữ liệu, trong khi 83,7% còn lại gần như chưa triển khai các biện pháp này.
Theo luật sư, thách thức lớn nhất hiện nay không hẳn nằm ở việc thiếu quy định pháp luật, mà là khoảng cách về nhận thức và khả năng tuân thủ giữa các nhóm đối tượng. Doanh nghiệp cần hiểu rằng dữ liệu không chỉ là tài sản phục vụ hoạt động kinh doanh mà còn đi kèm trách nhiệm pháp lý trong quá trình thu thập, xử lý và khai thác.
Một vấn đề khác là nhân lực chuyên trách. Theo luật sư Trần Thị Thanh Lam, người phụ trách bảo vệ dữ liệu không chỉ cần kiến thức pháp luật mà còn phải am hiểu công nghệ thông tin, an ninh mạng và quản trị dữ liệu. Đây vẫn là nguồn nhân lực còn thiếu tại nhiều doanh nghiệp.
Từ thực tế đó, chuyên gia cho rằng doanh nghiệp cần bắt đầu bằng việc rà soát toàn bộ quy trình dữ liệu: Thông tin được thu thập từ đâu, lưu trữ ở đâu, ai được quyền truy cập và sử dụng vào mục đích gì. Những dữ liệu quan trọng, nhạy cảm cần được ưu tiên bảo vệ; đồng thời phải có quy trình kiểm soát, phân quyền và xử lý khi xảy ra sự cố.
Đặc biệt, việc thu thập thông tin cần gắn với mục đích rõ ràng, phạm vi phù hợp và căn cứ pháp lý đầy đủ. Không thể lấy lý do phục vụ hoạt động kinh doanh để mặc nhiên thu thập mọi thông tin hoặc sử dụng dữ liệu cho những mục đích khác ngoài phạm vi được phép.
Bảo vệ dữ liệu phải bắt đầu từ trách nhiệm
Nghị định số 363/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 11-11-2026 góp phần tăng cường kỷ cương trong quản trị dữ liệu. Tuy nhiên, cần nhìn nhận đây là quy định xử phạt trong lĩnh vực dữ liệu, có phạm vi điều chỉnh riêng; các hành vi vi phạm thuộc lĩnh vực bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng được xử lý theo những quy định pháp luật tương ứng.
Để chính sách đi vào cuộc sống, bên cạnh công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, các cơ quan chức năng cần tăng cường hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện đúng quy trình thu thập, tạo lập và bảo vệ dữ liệu. Việc kiểm soát phải được thực hiện từ đầu vào, trong quá trình lưu trữ, xử lý đến khi dữ liệu được chia sẻ hoặc kết thúc mục đích sử dụng.
Về phía người dân, cần hình thành thói quen chủ động bảo vệ thông tin cá nhân: Cân nhắc trước khi cung cấp dữ liệu, đọc kỹ điều khoản sử dụng dịch vụ, không tùy tiện chia sẻ hình ảnh giấy tờ tùy thân, mã xác thực và thông tin tài khoản. Khi phát hiện dấu hiệu thu thập hoặc sử dụng dữ liệu trái quy định, người dân cần lưu giữ bằng chứng và phản ánh tới cơ quan có thẩm quyền.
Chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng niềm tin số. Dữ liệu có thể trở thành tài sản chiến lược của doanh nghiệp, nhưng không vì thế mà quyền riêng tư của người dân bị xem nhẹ. Thu thập đúng quy định, sử dụng đúng mục đích và bảo vệ an toàn dữ liệu phải trở thành nguyên tắc xuyên suốt. Bởi trong một xã hội số văn minh, thông tin của mỗi người không phải là món hàng mà bất kỳ tổ chức, cá nhân nào cũng có thể tùy tiện khai thác.
