Bài 1: Làm phim AI, câu chuyện không chỉ là công nghệ

Lời Tòa soạn: AI đang bước vào ngày càng nhiều công việc quen thuộc của đời sống, trong đó có việc làm phim và sản xuất video. Chỉ với một ý tưởng ban đầu, người dùng giờ đây đã có thể nhờ AI tạo nhân vật, dựng bối cảnh, làm hình ảnh, âm thanh và hoàn thiện một đoạn phim trong thời gian ngắn hơn trước rất nhiều. Công nghệ này mở thêm cơ hội cho những người trẻ muốn kể câu chuyện của mình, nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều câu hỏi khi nội dung do máy tạo ra ngày càng khó nhận biết bằng mắt thường.

Loạt bài sau đây sẽ nhìn vào hành trình ấy qua nhiều góc độ, khi AI bước vào quá trình sáng tạo, lan rộng trên mạng xã hội, đặt ra những câu hỏi về pháp lý, về ranh giới giữa thật và giả và những hệ quá khó lường. Điều quan trọng hơn cả không phải là sự phủ nhận hay cổ súy cho việc chạy theo công nghệ, mà cần hiểu đúng AI đang thay đổi cách chúng ta làm và tiếp nhận nội dung ra sao, để mỗi người biết sử dụng nó một cách tỉnh táo và có trách nhiệm.

Rút ngắn thời gian làm phim

Để làm ra một video hay một bộ phim đương nhiên yếu tố đầu tiên cần phải có là ý tưởng câu chuyện. Song để biến ý tưởng đó thành hiện thực, dù chỉ là thời lượng vài phút trên màn ảnh, còn phải cần rất nhiều công đoạn mà khán giả ít khi nhìn thấy, từ viết kịch bản, tìm diễn viên, chọn bối cảnh, quay phim, thu âm đến dựng hình, làm kỹ xảo, chỉnh màu....Mỗi khâu lại cần người, cần thiết bị và tất nhiên là cần cả kinh phí để làm. Với những người trẻ mới bước vào nghề, đó nhiều khi là trở ngại đầu tiên. Họ có thể có một câu chuyện muốn kể, một hình dung khá rõ về nhân vật hay một bối cảnh hoành tráng muốn tạo ra, nhưng để biến hình dung ấy thành hình ảnh lại là chuyện khác. Bởi trên thực tế không phải ai cũng có sẵn một êkíp, máy quay, trường quay hay một khoản tiền đủ lớn để có thể bắt đầu.

Tuy nhiên bài toán này đã và đang dần được công nghệ AI giải rất nhanh. Minh chứng là giờ đây từ một ý tưởng, không cần đến êkip, chỉ cần một người ngồi trước máy tính cũng có thể làm đủ mọi khâu, từ đặt lệnh tạo ra nhân vật, bối cảnh, hình ảnh, chuyển động, âm thanh...rồi ghép thành một đoạn phim hoặc video. Rõ ràng những việc trước đây phải huy động nhiều người, nhiều thiết bị mới có thể thực hiện được thì giờ hoàn toàn có thể thực hiện, dĩ nhiên với quy mô nhỏ hơn. Khoảng cách giữa ý tưởng đến hiện thực nhờ vậy mà được rút ngắn đáng kể cả về thời gian lẫn kinh phí.

Đạo diễn, DOP Nguyên Phương, người dành nhiều thời gian theo đuổi các đề tài phim tài liệu về đời sống xã hội

Nhận định về điều này, đạo diễn, DOP Nguyên Phương, người từng dành nhiều thời gian theo đuổi các đề tài xã hội, trong đó có series phim tài liệu "Lò mổ " về nạn buôn người tại Campuchia cho rằng, AI là xu thế của thời đại và người làm phim khó có thể đứng ngoài. Với anh, công nghệ này có thể hỗ trợ từ khâu nghiên cứu, cung cấp thêm tư liệu để tìm hiểu, học hỏi cho đến hậu kỳ, nơi đạo diễn có thêm công cụ để thử nghiệm cách kể chuyện.

Tuy nhiên, đạo diễn Nguyên Phương nhấn mạnh, người sử dụng AI vẫn cần phải có nền tảng kiến thức và hiểu nghề. AI có thể đưa ra nhiều thông tin, hình ảnh hay gợi ý, nhưng người làm phim phải tự mình tìm tòi, kiểm chứng và quyết định thứ nào phù hợp với câu chuyện của mình. Công nghệ vì thế không thay thế năng lực của người đạo diễn mà giống như một bộ công cụ mới, giúp họ có thêm cách để làm việc.

Vượt qua rào cản về kinh phí

Ở Việt Nam, những thử nghiệm với AI trong làm phim cũng đang dần xuất hiện rõ hơn. Như hồi tháng 6-2025, đạo diễn Phạm Vĩnh Khương giới thiệu bộ phim khoa học viễn tưởng "Lời nguyền dưới ánh trăng" có thời lượng lên tới khoảng 3 tiếng và được thực hiện hoàn toàn bằng công nghệ AI. Phim được tiết lộ là hoàn thành trong 3 ngày với hệ thống AI do chính đạo diễn và các cộng sự của anh phát triển. Toàn bộ quá trình được thực hiện trên máy điện thoại iPhone, không cần đến studio hay một êkíp đông người.

Dĩ nhiên, đây là một thử nghiệm rất khác với quy trình làm phim truyền thống và cũng không thể lấy mốc thời gian 3 ngày để suy ra rằng một tác phẩm phim ảnh nói chung đều có thể được làm nhanh như vậy. Nhưng ví dụ này cho thấy AI hoàn toàn đã bước đầu giúp người làm phim rút gọn một số công đoạn vốn trước đây cần nhiều thiết bị, nhân lực, thời gian và cũng ngốn nhiều kinh phí hơn.

Cảnh trong phim "Lời nguyền dưới ánh trăng" được thực hiện bằng công nghệ AI

Nếu trường hợp" Lời nguyền dưới ánh trăng" cho thấy AI có thể thu gọn đáng kể quy mô của một quá trình làm phim, thì ở những dự án được tổ chức bài bản hơn, công nghệ này đang được đưa vào từng khâu cụ thể của quá trình sản xuất. Như việc Hãng phim Truyền hình TP.HCM (TFS) mới đây công bố dự án series phim ngắn kỳ ảo - viễn tưởng "Bãi săn" gồm 15 tập, mỗi tập dài khoảng 3 phút, dự kiến phát sóng vào dịp Tết Nguyên đán 2027. Đây cũng là một thử nghiệm đáng chú ý khi AI được đưa vào sản xuất một tác phẩm có quy mô và quy trình rõ ràng hơn.

Tính ưu việt từ việc vận dụng AI vào sản xuất phim cũng là điều được nhiều người làm phim trẻ đặc biệt chú ý. AI giúp người ta dù chưa đủ kinh phí dựng trường quay vẫn có thể hình dung trước bối cảnh mình muốn tạo dựng, hay dù chưa có một êkíp kỹ xảo lớn có thể tạo ra thế giới hình ảnh sống động như trong chuyện.

Gần đây, một cuộc thi phim ngắn được tổ chức cũng cho thấy AI đang được nhìn nhận như một công cụ mà người trẻ có thể sử dụng, nhưng vẫn cần giới hạn. Cụ thể, cuộc thi "Hiền tài hôm nay" do Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam phối hợp với các đơn vị tại Hà Nội tổ chức cho phép thí sinh sử dụng nội dung tạo bằng AI với tỷ lệ tối đa dưới 20% tổng thời lượng tác phẩm. Với phim dài 3-15 phút, phần nội dung AI được sử dụng tối đa tương đương 3 phút. Ban tổ chức hướng việc sử dụng AI vào hỗ trợ thể hiện và trình bày ý tưởng, thay vì để công nghệ làm thay toàn bộ tác phẩm. Sau khi cuộc thi kết thúc, hơn 200 tác phẩm đã được gửi về với nhiều nhóm tác giả và độ tuổi khác nhau. Các tác phẩm đoạt giải cũng cho thấy người trẻ tiếp cận điện ảnh bằng khá nhiều cách, từ phim tài liệu, phim truyện đến hoạt hình.

Hình ảnh phim hoạt hình điện ảnh 3D "Thế giới trần trụi" được tiết lộ là thực hiện bằng công nghệ AI

Một trường hợp khác cho thấy rõ hơn tác động của AI đối với bài toán kinh phí khi đạo diễn Nguyễn Quang Dũng chia sẻ về việc anh đang thực hiện phim hoạt hình điện ảnh 3D đầu tiên trong sự nghiệp của mình với tên gọi "Thế giới trần trụi", dự kiến ra rạp đến với khán giả vào năm 2027. Dự án này được anh ấp ủ hơn 20 năm nhưng từng phải bỏ ngỏ vì chưa đủ điều kiện sản xuất. Theo ước tính của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng, việc ứng dụng AI có thể giúp giảm khoảng 60-70% chi phí so với cách làm truyền thống, tương đương hàng chục tỷ đồng, đồng thời rút ngắn thời gian thực hiện.

Nhưng ngay trong câu chuyện này, AI cũng không phải người làm phim. Như đạo diễn Nguyễn Quang Dũng cho biết thì những khâu sáng tạo cốt lõi như: đạo diễn, biên kịch, tạo hình nhân vật...vẫn do con người đảm nhận. Phim vẫn được thực hiện theo từng cảnh như cách làm hoạt hình truyền thống.

Đó cũng là điều đạo diễn Nguyên Phương lưu ý khi nói về chi phí. Theo anh, không nên hiểu AI đơn giản là một cách để làm phim “rẻ”. Những công cụ tốt phục vụ sản xuất chuyên nghiệp vẫn có thể tốn tiền, và người làm phim phải biết lựa chọn công cụ, biết công đoạn nào nên sử dụng AI và công đoạn nào cần đến năng lực của con người.

Nhà báo Hoàng Tuấn, Tổng Biên tập Tạp chí Thế giới Điện ảnh

Cùng đứng ở góc nhìn này, nhà báo Hoàng Tuấn - Tổng biên tập Tạp chí Thế giới Điện ảnh cho rằng, sự thay đổi bắt nguồn từ AI cũng nối tiếp một quá trình mà điện ảnh từng trải qua khi phim "webdrama" phát triển mạnh trên YouTube. Khi ấy, một nhóm nhỏ, một công ty tư nhân hay chính nghệ sĩ có thể tự bỏ kinh phí làm phim, đưa lên mạng, dựa vào lượt xem, quảng cáo hoặc giá trị thương hiệu để tiếp tục sản xuất. Một số webdrama còn trở thành bước thử để thăm dò phản ứng của khán giả trước khi phát triển thành phiên bản điện ảnh.

Theo ông, sự thay đổi của cách làm và cách phát hành cũng buộc các giải thưởng phải thích ứng. Từ những hạng mục dành cho webdrama, phạm vi sau đó được mở rộng thành phim chiếu trên không gian mạng, phù hợp với sự xuất hiện của nhiều hình thức nội dung mới trên YouTube, Netflix, VieON hay video dọc trên TikTok.

Cũng theo nhà báo Hoàng Tuấn, AI đang tạo ra một bước thay đổi tiếp theo. Nếu trước đây một bộ phim, dù ngắn, vẫn cần một mức độ tổ chức nhất định với kịch bản, diễn viên, bối cảnh, quay phim, âm thanh và hậu kỳ, thì nay một cá nhân có thể đảm nhiệm nhiều công việc hơn. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với phim thử nghiệm, hoạt hình, kỹ xảo và những nhà làm phim trẻ chưa có nhiều nguồn lực.

“Quyền sản xuất hình ảnh đang được mở rộng từ các nhà làm phim chuyên nghiệp sang gần như bất kỳ ai có công cụ và ý tưởng." - nhà báo Hoàng Tuấn nhận định.

Nhưng chính ở đây lại cần nhìn rõ một điều. AI có thể làm giảm một số rào cản, song không có nghĩa làm phim bằng AI lúc nào cũng đơn giản. Nói vậy là bởi người ta có thể bỏ bớt một số thiết bị, giảm số người tham gia ở một số khâu, nhưng người làm phim vẫn phải nghĩ về câu chuyện, nhân vật, hình ảnh, nhịp điệu và cách kết nối tất cả những phần đó thành một tác phẩm hoàn chỉnh.

Không thể kể thay con người

Với đạo diễn Nguyên Phương, điều này đặc biệt rõ khi nói về phim tài liệu. Anh làm nhiều thể loại nhưng vẫn yêu thích phim tài liệu bởi tính chân thực. Nếu là một câu chuyện xã hội, nhân vật và sự việc thật là phần cốt lõi, không thể dùng AI để thay thế hiện thực rồi vẫn coi đó là cùng một câu chuyện. Trong khi đó, với những đề tài lịch sử, AI có thể có nhiều đất để phát huy hơn. Công nghệ có thể giúp phục dựng một bối cảnh đã mất, hình dung lại không gian của một thời kỳ rồi kết hợp với hình ảnh quay thật. Cách làm này vừa giúp câu chuyện dễ hình dung hơn, vừa giữ được điểm tựa từ những gì đã được ghi nhận trong thực tế.

Điều quan trọng, theo đạo diễn Nguyên Phương là ở chỗ AI chỉ nên hỗ trợ cách kể chứ không thể thay thế người kể. Công nghệ có thể khiến hình ảnh đẹp hơn, cách thể hiện hấp dẫn hơn, nhưng không được làm thay đổi bản chất của câu chuyện và nhân vật. Với anh, giá trị quan trọng nhất của phim tài liệu vẫn nằm ở nội dung và con người trong đó. Khi được hỏi đâu là điều AI khó có thể thay thế, câu trả lời của Nguyên Phương rất ngắn gọn: “Sự thật”.

TFS công bố dự án "Bãi săn" chuyển thể truyện văn học viễn tưởng và được sản xuất toàn bộ hình ảnh bằng AI

Câu chuyện của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng cũng cho thấy một cách nhìn tương tự. AI có thể giúp một dự án đã nằm trên mặt giấy suốt nhiều năm có cơ hội được bước lên màn ảnh, nhưng phần sáng tạo cốt lõi vẫn do con người quyết định. Trường hợp series phim ngắn "Bãi săn" của TFS cũng vậy, công nghệ đảm nhiệm một số công đoạn tạo hình, còn kịch bản, biên tập, đạo diễn, lồng tiếng và dựng phim vẫn phải cần đến êkíp thực hiện.

Có lẽ đó mới là điều đáng nói nhất về cơ hội mà AI đang mang lại cho người trẻ. Thực tế là AI trở nên hữu ích vì giúp các nhà làm phim trẻ có thể biến ý tưởng thành hiện thực mà không nhất thiết phải chờ đến lúc có đủ kinh phí, tìm được một êkíp lớn, thuyết phục được nhà sản xuất tầm cỡ mới được thử sức. Họ có thể làm một đoạn phim ngắn trước, dựng thử một bối cảnh, hình dung nhân vật hoặc trình bày ý tưởng bằng hình ảnh để tìm cộng sự và nguồn lực cho bước tiếp theo.

...Càng dễ bắt đầu, người làm phim càng phải hiểu mình đang làm gì. AI có thể giúp một người đảm nhiệm nhiều công việc hơn, nhưng không tự quyết định câu chuyện nào đáng kể, nhân vật nào cần được nhớ hay hình ảnh nào thực sự có sức lay động...

Nói thêm về điều này, nhà báo Hoàng Tuấn cho rằng sự thay đổi còn nằm ở chỗ khoảng cách giữa người làm phim và khán giả ngày càng ngắn hơn. Khi một cá nhân có thể tự tạo nội dung rồi đưa thẳng lên các nền tảng số, người làm phim không nhất thiết phải đi qua một hệ thống phát hành truyền thống mới có thể đưa tác phẩm của mình đến công chúng. Nhưng càng dễ bắt đầu, người làm phim càng phải hiểu mình đang làm gì. AI có thể giúp một người đảm nhiệm nhiều công việc hơn, nhưng không tự quyết định câu chuyện nào đáng kể, nhân vật nào cần được nhớ hay hình ảnh nào thực sự có sức lay động.

Vì thế, điều thay đổi trước tiên có lẽ không phải là việc con người có còn cần đến máy quay hay trường quay hay không. Đó là việc một người trẻ có ý tưởng hôm nay có thể thử biến ý tưởng ấy thành hình ảnh sớm hơn trước. Còn từ một hình ảnh thử nghiệm đến một bộ phim thực sự, vẫn là cả một chặng đường mà người làm phim phải tự mình đi.