Bài 1: Nỗ lực không mệt mỏi của cả dân tộc

Từ sau năm 1975, Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình quy mô lớn, đặc biệt qua các đề án quốc gia như Đề án 1237 (tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ năm 2013 đến năm 2020 và những năm tiếp theo) và Đề án 150 (xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin), nhằm đẩy mạnh công tác này cả trong nước lẫn tại Lào và Campuchia, nơi quân tình nguyện Việt Nam từng hỗ trợ nước bạn.

Vượt khó để thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng

Công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ đối mặt với muôn vàn khó khăn: thời gian trôi qua khiến địa hình thay đổi, nhân chứng dần mất đi và bom mìn còn sót lại đe dọa tính mạng. Tuy nhiên, với sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ, sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và sự tham gia của toàn xã hội, Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng kể. Thông qua đó người dân thấy rõ cam kết của dân tộc trong việc "trả lại tên" cho các liệt sĩ, mang lại sự bình yên cho hàng ngàn gia đình.

Từ năm 2013, Chính phủ đã phê duyệt hai đề án quan trọng: Đề án 1237 và Đề án 150. Những đề án này không chỉ tập trung vào việc tìm kiếm thực địa mà còn ứng dụng công nghệ hiện đại như giám định ADN, xây dựng ngân hàng gen và lập bản đồ tìm kiếm. Chính phủ Việt Nam đã huy động toàn bộ hệ thống chính trị tham gia. Ban Chỉ đạo quốc gia 1237 do Phó Thủ tướng làm Trưởng ban, với Bộ Quốc phòng chủ trì các hoạt động thực địa. Các đội quy tập hoạt động liên tục tại các địa bàn trọng điểm như Vị Xuyên (Hà Giang), Lạng Sơn, Lào Cai là nơi còn nhiều hài cốt tập thể từ chiến tranh biên giới.

Tỉnh An Giang tổ chức lễ truy điệu và an táng 81 liệt sĩ quân tình nguyện, chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Campuchia và trong nước, được tìm kiếm, quy tập trong mùa khô 2024 - 2025

Đến năm 2025, Việt Nam duy trì 4 đội quy tập trong nước, đào xúc hàng chục nghìn mét khối đất đá trên diện tích hàng nghìn héc-ta. Công tác rà phá bom mìn được đẩy mạnh để bảo đảm an toàn, đặc biệt tại các khu vực "vùng lõi" như Tuyên Quang. Ngoài ra, việc thu thập thông tin từ nhân chứng, cựu chiến binh và tài liệu lịch sử được thực hiện rộng rãi qua Hội Cựu chiến binh và MTTQ Việt Nam. Đến nay, bản đồ tìm kiếm đã bao phủ 50% địa bàn cấp xã, giúp định vị chính xác hơn các mộ phần.

Việc tích hợp công nghệ là bước tiến lớn. Từ năm 2013, kỹ thuật giám định ADN được áp dụng chính thức qua Đề án 150, kết hợp phương pháp thực chứng với phân tích gen. Đến năm 2024, Ngân hàng Gen liệt sĩ được xây dựng, thu thập hơn 51.000 mẫu ADN từ thân nhân, giúp đẩy nhanh đối sánh. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) đã phát triển công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS-SNP), tăng hiệu suất tách chiết ADN từ xương cổ lên 80%, giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài. Các bộ ngành như Bộ Công an, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp chặt chẽ, với ngân sách từ Nhà nước và xã hội hóa.

Lào và Campuchia cũng là địa bàn trọng điểm trong công tác tìm kiếm với sự hợp tác quốc tế chặt chẽ. Với Lào, Việt Nam duy trì 8 đội quy tập, phối hợp với Ban Công tác đặc biệt Chính phủ Lào. Các hoạt động tập trung tại các tỉnh Khammouane, Salavan, Attapeu. Mùa khô 2025 - 2026, các đội đã khảo sát và quy tập hàng trăm hài cốt, với lễ bàn giao trang trọng. Chính phủ hai nước ký thỏa thuận hợp tác, bảo đảm tiếp cận địa bàn.

Tại Campuchia, Việt Nam có 11 đội quy tập, phối hợp với Ủy ban Chuyên trách Chính phủ Campuchia. Các địa bàn trọng điểm như các tỉnh biên giới, nơi quân tình nguyện hỗ trợ nhân dân Campuchia chống Khmer Đỏ. Mùa khô 2023 - 2024, đã quy tập 834 hài cốt. Quân khu 7, Quân khu 9 thường xuyên xuất quân, với các lễ xuất quân trang nghiêm. Chính phủ Việt Nam hỗ trợ chế độ đặc thù cho lực lượng: phụ cấp 100% lương khi làm nhiệm vụ nước ngoài, ăn thêm gấp đôi và học tiếng địa phương.

Nỗ lực của Chính phủ thể hiện qua việc mở rộng hợp tác quốc tế, ứng dụng công nghệ và huy động xã hội, nhằm hoàn thành mục tiêu đến năm 2030 là quy tập 10.000 hài cốt và giám định 23.000 mẫu ADN.

Đội quy tập Sư đoàn 968 quy tập hài cốt liệt sĩ tại xã Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị

Quy tập được hơn 23.000 hài cốt liệt sĩ

Công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ không chỉ là cuộc chạy đua với thời gian mà còn đối mặt với vô vàn thử thách như địa hình hiểm trở, bom mìn sót lại, nhân chứng lớn tuổi không còn nhớ chính xác, cung cấp thông tin mơ hồ. Những câu chuyện thực tế dưới đây minh họa cho sự gian nan ấy, nhưng cũng thể hiện tinh thần kiên trì của những người tham gia.

Ngoài ra, đánh vào tâm lý của người thân, cũng có những trường hợp như vụ "nhà ngoại cảm" lừa đảo tại Quảng Trị lợi dụng trục lợi từ nỗi đau gia đình. Những câu chuyện này cho thấy khó khăn không chỉ vật chất mà còn tinh thần.

Từ năm 2013 đến nay, các chương trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Việt Nam, đặc biệt qua Đề án 1237 và Đề án 150, đã đạt được những kết quả ấn tượng, phản ánh sự quyết tâm cao của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội. Các đề án này không chỉ tập trung vào việc tìm kiếm thực địa mà còn kết hợp công nghệ hiện đại như giám định ADN và xây dựng ngân hàng gen, giúp quy tập và xác định danh tính cho hàng nghìn liệt sĩ. Theo tổng kết từ Ban Chỉ đạo quốc gia 515, từ năm 2013 đến cuối năm 2025, toàn quốc đã tìm kiếm và quy tập được hơn 23.000 hài cốt liệt sĩ, đồng thời xác định danh tính cho hơn 4.000 trường hợp. Những con số này không chỉ là thành tựu kỹ thuật mà còn là minh chứng cho hành trình nhân văn, giúp xoa dịu nỗi đau của hàng ngàn gia đình.

Giai đoạn 2013 - 2020 là thời kỳ khởi đầu và triển khai mạnh mẽ của hai đề án. Toàn quốc đã tìm kiếm và quy tập được gần 17.000 hài cốt liệt sĩ, trong đó hơn 8.000 hài cốt từ trong nước, hơn 2.000 từ Lào và hơn 6.000 từ Campuchia. Các lực lượng đã tiếp nhận hơn 38.000 mẫu hài cốt liệt sĩ và mẫu sinh phẩm thân nhân, phân tích và lưu trữ ADN cho hơn 23.000 mẫu.

Về xác định danh tính, đã có hơn 4.000 trường hợp được xác định, trong đó phương pháp thực chứng (dựa trên nhân chứng, tài liệu lịch sử) chiếm gần 3.000 trường hợp và giám định ADN xác định hơn 1.000 trường hợp. Ngoài ra, bản đồ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đã được lập cho 50% địa bàn cấp xã trên toàn quốc, tạo nền tảng cho các hoạt động tiếp theo. Các địa phương như Quân khu 7, Quân khu 5 và các tỉnh biên giới đã đóng góp lớn, với hàng nghìn hài cốt được quy tập từ các chiến trường cũ. Đã có 2.749 tập thể và cá nhân được khen thưởng vì đóng góp xuất sắc trong giai đoạn này.

Giai đoạn 2021 - 2025 tiếp nối thành công trước đó. Giai đoạn này chứng kiến sự đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và hợp tác quốc tế. Theo hội nghị tổng kết ngày 25/12/2025 do Ban Chỉ đạo quốc gia 515 tổ chức, toàn quốc đã tìm kiếm và quy tập được 6.959 hài cốt liệt sĩ, bao gồm 3.122 hài cốt trong nước, 938 từ Lào và 2.899 từ Campuchia.

Các cơ quan chức năng đã tiếp nhận 13.404 mẫu hài cốt và sinh phẩm thân nhân, phân tích và so sánh giám định ADN cho 1.094 trường hợp, xác định danh tính 103 hài cốt liệt sĩ bằng phương pháp này. Đồng thời, bằng phương pháp thực chứng, đã xác minh, kết luận, sửa chữa và bổ sung thông tin cho 2.560 mộ phần tại các nghĩa trang liệt sĩ.

Ngân hàng Gen liệt sĩ, được xây dựng năm 2024, đã thu thập hơn 51.000 mẫu ADN từ thân nhân tại 34 tỉnh/thành phố, đạt khoảng 5% mục tiêu quốc gia và xác định danh tính cho 16 liệt sĩ tính đến cuối năm 2025. Tổng cộng từ năm 1989 đến nay, Việt Nam đã quy tập hơn 30.000 hài cốt liệt sĩ từ Lào và Campuchia. Kết quả còn thể hiện ở việc hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý, đẩy mạnh tuyên truyền, củng cố lực lượng chỉ đạo, tăng cường hợp tác quốc tế và kiểm tra sơ kết định kỳ. Đến đầu năm 2026, các mục tiêu tiếp theo được đặt ra, như quy tập thêm 10.000 hài cốt và giám định ADN 23.000 mẫu đến năm 2030, với trọng tâm rà phá bom mìn tại khu vực trọng điểm như Vị Xuyên, Lào Cai, Lạng Sơn.

Việc xác định danh tính qua ADN và thực chứng đã "trả lại tên" cho hơn 4.000 liệt sĩ, giúp thân nhân có nơi thờ cúng, giảm bớt nỗi day dứt kéo dài hàng thập kỷ. Các chương trình này thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt Nam, giáo dục thế hệ trẻ về lòng biết ơn và tinh thần yêu nước, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân. Qua đó, xã hội nhận thức sâu sắc hơn về hậu quả chiến tranh, thúc đẩy hòa bình và phát triển. Việc hợp tác với Lào và Campuchia trong quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ mang lại kết quả cụ thể mà còn củng cố tình đoàn kết hữu nghị giữa các quốc gia, góp phần xây dựng biên giới hòa bình, hữu nghị và phát triển.

Những kết quả trên không phải là các con số khô khan mà mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, giúp xoa dịu nỗi đau chiến tranh cho hàng ngàn gia đình liệt sĩ, mang lại sự bình yên tinh thần khi các Anh hùng được "trở về" với quê hương và được công nhận danh tính.

Tân Phong - Thanh Thủy