Bài 2: Các khu đất trống 'hồi sinh', mở rộng không gian sống cho cư dân đô thị

Từ khu đất trống, thường xuyên ô nhiễm, Công viên Thanh Niên Khu phố 46, phường Tăng Nhơn Phú được hình thành, trở thành nơi sinh hoạt, vui chơi bổ ích và gắn kết cộng đồng dân cư. (Ảnh ANH TUẤN)

Từ đây, những không gian xanh, những nơi vui chơi, giải trí lần lượt hình thành.

Công viên xanh, sạch thay cho những bãi đất bỏ hoang

Thực tế cho thấy, nhiều khu đất trống nếu bỏ hoang kéo dài không chỉ gây lãng phí tài nguyên mà còn phát sinh các hệ lụy về môi trường, an ninh trật tự, làm mất hình ảnh mỹ quan đô thị. Giải quyết tình trạng này, một số phường, xã đã nỗ lực thay đổi hiện trạng, lập dự án chuyển đổi đất trống thành công viên mi-ni, vườn hoa, sân thể thao...

Có mặt ở Công viên Thanh Niên Khu phố 46 trên đường số 4 trong Khu tái định cư Dự án Khu công nghệ cao (phân kỳ 3), nhiều người không khỏi ngỡ ngàng vì nơi đây từng là khu đất trũng ngập nước, cỏ dại mọc rậm rạp, rác thải sinh hoạt ô nhiễm, giờ đã “lột xác” trở thành công viên khang trang, sạch đẹp.

Ông Nguyễn Văn Thương, Trưởng khu phố 46, phường Tăng Nhơn Phú chia sẻ: “Năm 2024, từ nguồn kinh phí các đảng viên trong Chi bộ, người dân đóng góp và công lao động của các bạn tình nguyện, bãi đất hơn 500m² được cải tạo, lát nền, trồng thêm cây xanh và gắn các thiết bị tập thể dục. Từ đó, công viên này trở thành điểm đến quen thuộc của người dân đến sinh hoạt và vui chơi”.

Trước đó, năm 2018, Công viên Thanh Niên Khu phố 47 tại phường Tăng Nhơn Phú có tổng diện tích hơn 1.500m² cũng được địa phương cải tạo từ “điểm đen” rác thải thành công viên xanh, phục vụ cộng đồng. Công viên này cũng trở thành hình mẫu của Thành phố Hồ Chí Minh trong việc thực hiện Chỉ thị số 19-CT/TU của Thành ủy Thành phố về cuộc vận động “Người dân Thành phố Hồ Chí Minh không xả rác ra đường và kênh rạch, vì thành phố sạch và giảm ngập nước”.

Từ khi được “khoác áo mới”, đây cũng là địa điểm tổ chức nhiều chương trình thiết thực hướng về cộng đồng như trồng cây xanh cải tạo môi trường, phát quà cho người nghèo, gia đình có công...

Còn tại ấp Hải Bình (xã Long Hải), sau thời gian nhiều năm “ấp ủ”, một công viên xanh trên khu đất khoảng 4.000m² sắp được xây dựng trong sự mong chờ của hàng nghìn hộ dân địa phương.

Bà Trịnh Thị Trang, Bí thư kiêm Trưởng ấp cho biết: Khu đất từng được quy hoạch là khu vui chơi nằm trong khu tái định cư nhưng hơn chục năm nay chưa được triển khai. Đất thì bỏ hoang, trong khi người dân hằng ngày đang rất cần một không gian xanh, không gian công cộng để tổ chức các hoạt động vui chơi, thể dục thể thao. Trước thực tế đó, địa phương đã đề xuất cho xây dựng công viên bằng kinh phí xã hội hóa. Công viên có nhiều hạng mục như cây xanh tạo bóng mát và cảnh quan, sân bóng đá, cầu lông, lắp đặt các thiết bị tập thể dục ngoài trời. Đây sẽ là công viên thứ tư tại ấp được cải hoán từ những khu đất bỏ hoang cùng với ba công viên với diện tích mỗi công viên khoảng 300-400m² được xây dựng trước đó. Hải Bình cũng là ấp đầu tiên tại phường Long Hải triển khai mô hình tiểu công viên cây xanh. Các tiểu công viên được người dân địa phương chung tay xây dựng, tự quản, tự chăm sóc, tu bổ mỗi ngày càng làm cho bộ mặt đô thị văn minh, thân thiện hơn.

Tạo ra giá trị xã hội thiết thực

Thay vì để đất “giậm chân” chờ dự án, không ít địa phương đã mạnh dạn thực hiện chủ trương và xin phép thành phố cho phép khai thác có thời hạn khi hình thành công trình mới phù hợp, theo nguyên tắc không làm thay đổi mục đích sử dụng lâu dài, không phát sinh quyền sở hữu nhưng vẫn tạo ra giá trị xã hội thiết thực.

Một trong những địa phương mạnh dạn và chủ động cho phép khai thác tạm thời các khu đất trống vào các hoạt động thể dục thể thao có thời hạn là Ủy ban nhân dân phường Bình Trưng. Phường này có 58 khu đất dự án bỏ trống với tổng diện tích gần 170 ha do chưa thể xây dựng (vướng quy hoạch hoặc chưa hoàn thiện pháp lý).

Chị Phạm Thị Anh, ngụ phường Bình Trưng cho biết: Chúng tôi đánh giá cách làm rất sáng tạo, quyết liệt của lãnh đạo phường. Việc tận dụng các công trình này cũng cho thấy tư duy đổi mới, gần dân hơn của chính quyền thành phố thời gian gần đây.

Góp phần tăng diện tích mảng xanh đô thị, vừa qua Sở Xây dựng thành phố và phường An Khánh đã tổ chức trồng 200 cây xanh dọc bờ sông Sài Gòn, đoạn từ đường hầm vượt sông Sài Gòn đến cầu Cạn, đường Nguyễn Thiện Thành. Các loại cây xanh được trồng đều là những loại cây có dáng đẹp, tán rộng, phù hợp điều kiện thổ nhưỡng và cảnh quan khu vực, góp phần tạo không gian xanh, bền vững và hài hòa với môi trường chung quanh.

Nhờ những lợi ích thiết thực nên các công trình này đã góp thêm mảng xanh cho “lá phổi” của thành phố, tô điểm thêm cho hạ tầng đô thị, đồng thời mang lại không gian vui chơi công cộng để người dân thụ hưởng.

Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Kinh tế Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Lâu nay, chủ trương công viên không rào chắn phục vụ người dân thành phố đã được thực hiện quyết liệt hơn, tuy nhiên, diện tích công viên so với đầu người còn quá thấp... Thực tế thành phố quy hoạch và xây dựng 42 công viên nhưng không thể triển khai vì nhiều nguyên nhân khách quan, nay thành phố có chủ trương sử dụng tạm thời các khu đất dự án chưa triển khai làm vườn hoa, công viên tạm là rất cần thiết đáp ứng mong mỏi của người dân. Ngoài ra, quá trình sáp nhập thực hiện chính quyền hai cấp đã dôi dư các trụ sở, có thể nghiên cứu làm nhà văn hóa cộng đồng, nơi rèn luyện thể dục thể thao, thậm chí là chợ phiên... Đó cũng chính là những công trình góp phần xây dựng một môi trường xanh, thân thiện và đáng sống.

Như vậy, từ những khu đất trống đang “án binh” chờ thủ tục đầu tư hay các khu vực nằm trong quy hoạch mà phù hợp chuyển đổi công năng thành các mô hình cộng đồng, nếu được quy hoạch và khai thác hợp lý, Thành phố Hồ Chí Minh có thể tạo ra hàng trăm không gian cộng đồng nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn.

Đó không chỉ là bài toán sử dụng đất hiệu quả, mà còn là biểu hiện sinh động của một đô thị lấy người dân làm trung tâm, nơi mỗi khoảng trống được lấp đầy bằng tiện ích công cộng, sự gắn kết xã hội và giá trị nhân văn.

(Xem trang Thành phố Hồ Chí Minh, từ số ra ngày 16/1/2026.)

NHÓM PHÓNG VIÊN