Bài 2: 'Lời khai' của dòng sông

Hai người đàn ông trên chiếc thuyền có trang bị bộ kích điện công suất lớn bắt đầu cho một hành trình đánh bắt cá trên sông Hồng.

Dưới sông còn gì?

Ông Nguyễn Văn Thuần (ở phường Hồng Hà, TP Hà Nội), không mấy vui vẻ khi nhắc lại nghề đánh bắt cá bằng phương pháp truyền thống như thả lưới, thả lờ. Trước đây, chỉ cần chiếc thuyền nhỏ chèo tay cùng vài tấm lưới ra sông Hồng là gia đình ông có thể sống được với nghề.

Ông Thuần nhớ lại: Vào những năm 2009-2010, mỗi ngày ông Thuần mang 5-6 tấm lưới ra sông Hồng đánh cá. Sau khi thả xong tấm lưới cuối cùng, ông châm điếu thuốc, thư thả ngồi hút trên thuyền. Điếu thuốc vừa hết cũng là lúc ông quay lại thu tấm lưới thả đầu tiên. Cá không phải hôm nào cũng nhiều nhưng cá bắt được bằng lưới đủ các cỡ, các loại. Gỡ lưới xong loạt đầu, ông cập thuyền vào bờ. Vợ ông đã chờ sẵn để mang cá ra chợ bán. Có hôm cá vừa vào đến bờ đã có khách quen đứng đợi mua. Cả ngày đánh lưới, “chiến lợi phẩm” thu được dưới sông đủ để ông trang trải cuộc sống của gia đình với 5 miệng ăn.

Quanh năm bám sông, không giàu có nhưng nghề chài lưới từng giúp ông lo được cuộc sống của cả gia đình. Con đi học cũng không lo thiếu tiền nộp. Rồi chẳng biết từ khi nào, kích điện xuất hiện ngày càng nhiều, lượng cá đánh được bằng lưới thì ngày một giảm đi. Có hôm, thả lưới cả buổi cũng chẳng được nổi 1kilôgam cá. Không thể tiếp tục mưu sinh bằng nghề chài lưới, ông Thuần bỏ nghề, lên bờ chạy xe ôm.

Bề nổi trên mặt nước là các loài cá lớn, cá nhỏ được người đánh bắt tận thu.

Ông Doãn Văn Nam (SN 1979, ở Thôn 1, xã Phúc Lộc, TP Hà Nội) cùng chung nỗi niềm: “Người ta dùng kích điện thì những người đánh lưới như chúng tôi làm gì có cửa. Cá lớn, cá bé đều bị tận thu. Mỗi ngày, để có đủ cá đem về cho vợ mang ra chợ bán, có những hôm tôi mất cả ngày chèo thuyền, gỡ lưới. Có những hôm quên cả ăn trưa, chỉ đến khi thấy hòm hòm cá, mới lấy cặp lồng cơm được vợ chuẩn bị cho từ sáng sớm mang ra ăn”.

“Hiện quanh khu vực chỗ tôi, có gần chục gia đình chuyên đánh bắt cá bằng nghề thả lưới truyền thống và có khoảng 6-7 người sử dụng kích điện. Tuy nhiên, thời gian gần đây, lực lượng Công an tuyên truyền mạnh mẽ và cũng thường xuyên kiểm tra, xử lý những trường hợp sử dụng kích điện đánh bắt cá. Do vậy, giờ đây cũng không mấy ai dám sử dụng kích điện nữa chứ nếu còn thì chúng tôi cũng phải tìm công việc khác mà làm”, ông Nam chia sẻ.

Việc ông Thuần phải bỏ nghề cùng lời than thở của ông Nam có lẽ cũng chưa thể là một sự kết luận khoa học về nguyên nhân suy giảm nguồn lợi. Nhưng đó là những gì mà những người sống lâu năm ven sông đang cảm nhận trực tiếp qua những mẻ lưới ngày một ít cá. Có lẽ, những cảm nhận ấy đặt ra một câu hỏi cần được trả lời bằng khoa học.

Dưới bàn tay của các sát thủ kích điện, cá lớn, cá nhỏ đều bị tận thu. Thế nhưng ít ai biết rằng, đối với trứng, ấu trùng, cá bột, cá con và các loài động vật, thủy sinh vật dưới lòng sông sẽ bị ảnh hưởng và bỏ rơi lại như thế nào?

Bà Hoàng Thị Nhiên - Phó Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thủy sản và Thú y Hà Nội cho biết, sử dụng kích điện để khai thác thủy sản là phương thức có tính hủy diệt, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn lợi và hệ sinh thái thủy sinh. Dòng điện có thể tác động đồng thời đến nhiều loài, nhiều kích cỡ thủy sản, trong đó có cá non, cá bố mẹ và cả những loài không phải đối tượng mà người khai thác muốn bắt. Khi hoạt động này diễn ra thường xuyên, số lượng cá tự nhiên suy giảm, khả năng tái tạo quần thể và phục hồi nguồn lợi cũng bị ảnh hưởng.

Trong khi đó, hệ sinh thái sông không chỉ có cá. Đó còn là môi trường sinh sống của tôm, cua, ốc, động vật đáy cùng nhiều nhóm sinh vật khác. Việc khai thác mang tính hủy diệt có thể làm thay đổi thành phần và số lượng các loài trong quần xã.

Những tổn thất không ở trên mặt nước

Cũng theo Phó Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thủy sản và Thú y Hà Nội Hoàng Thị Nhiên, cá và các sinh vật thủy sinh tồn tại trong mối quan hệ của chuỗi và lưới thức ăn. Khi một nhóm bị khai thác quá mức, mối quan hệ giữa sinh vật ăn thịt, con mồi và các nhóm sinh vật khác cũng có thể thay đổi. Đáng lưu ý, khi nguồn lợi đã suy giảm, khả năng phục hồi tự nhiên càng khó khăn trong điều kiện hệ thống sông còn phải chịu tác động từ ô nhiễm, mất nơi cư trú và các hoạt động khai thác khác.

Anh Nam miệt mài mưu sinh với phương thức thả lưới, đánh bắt cá theo phương pháp truyền thống.

Việc sử dụng kích điện có thể tạo ra lợi ích trước mắt cho một số người khai thác nhưng về lâu dài lại gây thiệt hại cho chính cộng đồng. Khi nguồn cá tự nhiên suy giảm, sản lượng đánh bắt của người dân giảm theo; nguồn thực phẩm và thu nhập từ thủy sản tự nhiên cũng bị ảnh hưởng. Do đó, cần có biện pháp kiểm soát, ngăn chặn việc sử dụng kích điện, đồng thời tăng cường tuyên truyền và vận động cộng đồng tham gia bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Đây là giải pháp cần thiết để duy trì hệ sinh thái sông và bảo đảm nguồn lợi thủy sản lâu dài cho người dân.

Phân tích sâu hơn dưới góc độ khoa học, TS. Phan Thanh Lâm - Phó Giám đốc Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam cho biết, thời gian qua việc một số người dân sử dụng xung điện, kích điện để đánh bắt thủy sản vẫn xảy ra tại các sông, hồ, kênh, rạch... Việc sử dụng ngư cụ cấm, trong đó có xung điện, được xác định là một trong những nguyên nhân tác động trực tiếp tới nguồn lợi thủy sản.

Điều đáng nói là dòng điện không có khả năng lựa chọn đối tượng khai thác như các phương thức đánh bắt thông thường. Những con cá được vớt lên thuyền là thứ người sử dụng nhìn thấy. Còn trứng cá, ấu trùng, cá non và nhiều sinh vật khác chịu tác động dưới nước lại rất khó nhìn thấy bằng mắt thường.

Theo TS. Phan Thanh Lâm, mức độ tác động phụ thuộc vào nhiều yếu tố như cường độ, phạm vi và tần suất sử dụng. Vì vậy, về mặt khoa học cần đánh giá hậu quả cụ thể, đồng thời phân biệt việc sử dụng kích điện trái phép để khai thác với kỹ thuật xung điện được kiểm soát phục vụ nghiên cứu khoa học. Người khai thác có thể chỉ thu gom những cá, tôm lớn nổi lên nhưng tổn thất đối với trứng, ấu trùng, cá bột, cá con và các loài động vật, thủy sinh vật có thể rất lớn. Đây chính là phần tổn thất vô hình đáng lo ngại.

Do lượng cá đánh được bằng lưới ngày càng ít, anh Nam đã phải mang cơm đi ăn vào buổi trưa, để tận dụng thời gian ở trên sông chứ không về qua nhà như trước.

“Trong bán kính tác động của dòng điện, trứng, ấu trùng, cá bột, cá con và thủy sinh vật có thể bị tiêu diệt hoặc tổn thương nghiêm trọng. Sự suy giảm hoặc mất đi các mắt xích này làm đứt gãy nguồn thức ăn tự nhiên và làm suy giảm sức chống chịu của toàn hệ sinh thái” - TS. Phan Thanh Lâm cho biết.

Cũng theo TS. Phan Thanh Lâm: “Đánh giá của FAO năm 2000 cho thấy trứng cá nằm trong bán kính điện trường chịu tỷ lệ chết rất cao do vỡ màng phôi và vỡ khối noãn hoàng. Cá bột, cá con sống sót có thể bị dị tật hệ xương, khả năng bơi lội suy giảm, dễ bị nhóm địch hại tự nhiên tấn công. Trong khi nghiên cứu của Đại học Cần Thơ năm 2018 ghi nhận dòng điện có thể tác động đến nhóm động vật không xương sống đáy như giun đáy, tôm, cua, ốc.., qua đó ảnh hưởng đến mắt xích phân hủy mùn bã hữu cơ và nguồn thức ăn của các loài cá đáy”.

Với những thiết bị tự chế được sử dụng để đánh bắt cá như phóng viên trực tiếp ghi nhận, điều đáng lo ngại là dòng điện được đưa thẳng xuống môi trường tự nhiên. Một mẻ kích có thể đem lại vài kilôgam, thậm chí vài chục kilôgam cá. Nhưng thứ mất đi dưới lòng sông không thể chỉ tính bằng số cá được mang lên bờ. Và dòng điện ấy không chỉ tác động đến cá. Trong một số trường hợp, chính người cầm sào kích cũng trở thành nạn nhân.

* Tên một số nhân vật trong bài đã được thay đổi.