Bài 2: Những nỗ lực bảo vệ tri thức

Tình trạng vi phạm bản quyền xuất bản đối với ấn phẩm in và gần đây là sách điện tử và sách trên không gian mạng đã khiến các đơn vị xuất bản, phát hành phải sử dụng nhiều biện pháp để trước hết là tự bảo vệ quyền lợi của mình.

Với Nhà xuất bản Trẻ, là tem dán chống hàng giả của Bộ Công an. Với AZ Books là đi sâu vào những loại sách đặc biệt, công phu trong các công đoạn thiết kế và in ấn, khó có thể làm giả được. Tương tự, Đinh Tị Books tập trung phát triển các dòng sách tương tác, sách lật mở với công nghệ in ấn hiện đại.

Với Nhã Nam, đó là thử nhiều biện pháp từ kỹ thuật đến việc tính toán phương án phát hành ebook chính thống để phục vụ độc giả. “Chúng tôi đã từng liên hệ yêu cầu gỡ bỏ các ấn phẩm bản quyền trên các trang mạng hoặc trong một số nhóm kín nhưng đều không thành công do họ thường phớt lờ. Tuy nhiên, sau khi Bộ Công an ra nghị định xử phạt nặng hành vi chia sẻ ebook lậu, hàng loạt hội nhóm đã đóng cửa. Dù có thể họ sẽ chuyển sang hoạt động bí mật, nhưng đây vẫn là tín hiệu tích cực vì việc tìm kiếm sách lậu không còn dễ dàng như trước” – ông Nguyễn Xuân Minh, Trưởng Phòng Bản quyền của Nhã Nam chia sẻ.

Còn đối với sách lậu và giả, đại diện Nhã Nam cho biết, chúng thường được bán ở các tỉnh nhiều hơn là tại các thành phố lớn như Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh và được rao bán trên các trang mạng xã hội như Facebook, TikTok qua các chương trình livestream, hoặc thông qua việc chạy quảng cáo cho các cửa hàng ảo. “Chúng tôi đã thử đặt mua về để làm bằng chứng vì với những người làm sách lâu năm, chỉ cần nhìn qua hình ảnh là có thể nhận diện hoặc đoán chính xác đến 80% đó là sách giả. Sau khi mua về lưu bằng chứng, chúng tôi liên hệ và đề nghị cơ quan công an hỗ trợ xử lý. Chúng tôi cũng thường xuyên được cơ quan công an liên lạc và phối hợp để cung cấp chứng cứ xử lý các đơn vị in lậu” – ông Nguyễn Xuân Minh cho biết.

Ngoài ra, đối với các trường hợp đọc sách trên YouTube, sau khi bị báo cáo, các nền tảng thường gỡ bỏ ngay. “Thực tế, nhiều người đọc sách trên mạng không có ý thức về bản quyền, họ làm vì quá yêu thích cuốn sách và muốn chia sẻ. Với những trường hợp này, chúng tôi chủ yếu nhắc nhở, răn đe chứ không muốn dùng biện pháp pháp lý vì họ cũng là những người yêu sách” – đại diện Nhã Nam chia sẻ.

Còn với 1980Books, ông Nguyễn Ngọc Tú, Giám đốc marketing cho biết, xác định bảo vệ bản quyền là sự sống còn, công ty đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ việc tận dụng công cụ của các nền tảng số đến phối hợp chặt chẽ với các cơ quan thực thi pháp luật.

Trước hết, 1980Books chủ động phối hợp với các nền tảng thương mại điện tử, ưu tiên làm việc sát sao với các nền tảng đã có pháp nhân và trụ sở tại Việt Nam, tiêu biểu như TikTok.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Ngọc Tú cho biết, 1980Books cũng thẳng thắn nhìn nhận thực tế: đối với các nền tảng chưa có pháp nhân chính thức tại Việt Nam như Meta (Facebook), việc xử lý vi phạm vẫn gặp rất nhiều rào cản về quy trình, thủ tục phản hồi thường kéo dài, gây khó khăn cho việc ngăn chặn kịp thời các hành vi tán phát nội dung bất hợp pháp.

“Đặc biệt, 1980Books không đơn độc trong cuộc chiến này. Chúng tôi thường xuyên chủ động liên hệ và làm việc với Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (PC03). Đơn vị đã tích cực phối hợp trong việc cung cấp thông tin, hỗ trợ chứng thực các dấu hiệu vi phạm và củng cố hồ sơ pháp lý. Sự vào cuộc quyết liệt của các đơn vị nghiệp vụ là điểm tựa vững chắc để chúng tôi truy xuất nguồn gốc các đầu nậu sách giả và xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật” – ông Nguyễn Ngọc Tú chia sẻ.

Về phía Đinh Tị Books, bà Trần Lệ Thu, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và dịch vụ văn hóa Đinh Tị cho biết, ngay khi phát hiện có tình trạng vi phạm bản quyền đối với sách của mình, Đinh Tị Books đã triển khai đồng thời nhiều giải pháp, trước hết là chú trọng kiểm soát chặt chẽ quy trình sản xuất nhằm hạn chế nguy cơ thất thoát hoặc bị lợi dụng để sao chép trái phép.

“Đối với các cá nhân/tổ chức vi phạm, chúng tôi nhanh chóng liên hệ, đề nghị gỡ toàn bộ các nội dung đăng tải trái quy định. Bên cạnh đó, nếu sản phẩm được đăng bán trên các trang thương mại điện tử, Đinh Tị Books cũng sẽ trao đổi, khiếu nại với bên liên quan để xóa bỏ hoàn toàn sản phẩm in lậu.

Song song với đó, chúng tôi đẩy mạnh tuyên truyền tới bạn đọc, phụ huynh nhằm khuyến khích mua hàng từ các kênh phân phối uy tín. Chúng tôi cho rằng việc tự bảo vệ mình không chỉ nằm ở khâu pháp lý, mà còn ở việc xây dựng ý thức cộng đồng cùng nói không với sách giả, sách lậu” – bà Trần Lệ Thu cho biết.

Một phương pháp mà nhiều đơn vị xuất bản hiện nay đang tiến hành và bước đầu có kết quả, đó là tạo dựng một cộng đồng bạn đọc có “sức đề kháng” tốt với sách giả, như thành lập các câu lạc bộ đọc sách, chia sẻ kinh nghiệm chọn sách, mua sách, review những cuốn sách hay, tâm đắc. Đồng thời các thành viên câu lạc bộ cũng chia sẻ những địa chỉ bán sách không đáng tin cậy, có dấu hiệu vi phạm bản quyền, hoặc chia sẻ kinh nghiệm nhận ra sách giả, sách lậu… Cứ như thế, người đọc trước chỉ cho người đọc sau, vừa cùng nhau tiếp cận những tác phẩm chất lượng, của các đơn vị xuất bản uy tín, vừa giúp nhau tránh bị lừa bởi sách giả, sách lậu…

Các hoạt động hội sách, giao lưu tác giả - tác phẩm cũng góp phần kéo bạn đọc đến với sách thật.

Các chương trình khuyến mãi, tặng quà, giao lưu tác giả, tác phẩm, giao lưu với bạn đọc… cũng là những phương thức kéo bạn đọc đến gần với sách thật hơn và biết từ chối sách giả, sách lậu. Phương Mai (Hà Nội), một bạn đọc lâu năm và thường xuyên “săn” sách tại các hội sách thường kỳ cho biết: “Một khi sách thật giá còn rẻ hơn sách giả nhiều, lại kèm theo rất nhiều quà tặng như bookmark, móc chìa khóa, thiệp… thì đương nhiên bạn đọc sẽ không thể chọn sách giả”. Tuy nhiên Phương Mai cũng cho biết, với những cuốn sách hay và cần thiết, cô vẫn chấp nhận mua đúng giá mặc dù có thể có sách lậu rẻ hơn. “Đó cũng là cách tôi ủng hộ những người làm sách chân chính” – Phương Mai chia sẻ.

Trong những năm qua, cùng với nỗ lực của những người làm sách, cơ quan quản lý cũng đã thể hiện sự quyết liệt trong việc phòng chống sách giả, sách lậu, vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản.

Chia sẻ về cuộc chiến đẩy lùi sách giả, sách lậu, Cục trưởng Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên cho biết, trong những năm vừa qua đã có một sự thay đổi hết sức quan trọng và cơ bản, đó chính là nhận thức chung của toàn xã hội. Đặc biệt, sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà xuất bản, các đơn vị làm sách với các cơ quan quản lý nhà nước đã có sự cải thiện đáng kể. Điều này giúp cho việc xử lý các vụ việc khi phát hiện trở nên nhanh gọn hơn. Chúng ta tiếp tục tập trung đẩy mạnh xử lý các loại sách giáo khoa in lậu, in giả với số lượng lớn.

“Các vụ việc điển hình đã được xử lý tại Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Vũng Tàu và nhiều địa bàn khác. Những vụ việc rất lớn được xử lý tại một số địa bàn, đều nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị xuất bản, phát hành với các cơ quan quản lý” – Cục trưởng Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên nói.

Hành lang pháp lý liên quan đến lĩnh vực xuất bản, in và phát hành cũng được cải thiện đáng kể, khi ngày càng nhiều chế tài được xây dựng và hoàn thiện.

Bảo vệ sách thật cũng là bảo vệ mầm non tương lai.

Mới đây, ngày 16/3, Bộ Công an công bố Dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân để tổ chức lấy ý kiến đến ngày 26/3. Dự thảo đã bổ sung nhiều hành vi vi phạm mới, trong đó đáng chú ý là quy định liên quan đến việc chia sẻ sách lậu trên không gian mạng.

Cụ thể, tại Điều 14: “Vi phạm quy định phòng, chống hành vi sử dụng không gian mạng, công nghệ thông tin, phương tiện điện tử xâm phạm trật tự xã hội nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự”, dự thảo đề xuất phạt tiền từ 10 triệu đến 20 triệu đồng đối với hành vi “số hóa và phát tán trái phép các loại ấn phẩm định dạng in (sách, báo, tạp chí) thành định dạng điện tử (E-book, PDF) để chia sẻ miễn phí hoặc bán kiếm lời”.

Theo dự thảo, hành vi vi phạm không chỉ dừng ở việc chuyển đổi nội dung từ bản in sang bản số mà còn bao gồm cả việc phát tán, chia sẻ lại dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa được sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả. Điều này đồng nghĩa với việc các hoạt động chia sẻ tài liệu, sách scan trên mạng xã hội, diễn đàn, nhóm kín… đều có thể bị xử phạt nếu xác định có yếu tố vi phạm bản quyền.

Ngoài hình thức phạt tiền, dự thảo còn đề cập các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc gỡ bỏ, xóa bỏ nội dung vi phạm; buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm. Trong một số trường hợp, tổ chức, cá nhân vi phạm còn có thể bị tịch thu tang vật, phương tiện hoặc bị tước quyền sử dụng giấy phép liên quan trong thời hạn nhất định.

Mới nhất, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 đánh dấu bước siết chặt quản lý trong kỷ nguyên số với hàng loạt quy định mới về trách nhiệm của chủ quản nền tảng số và tăng chế tài xử lý vi phạm.

Một trong những nội dung được quan tâm nhất là Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi lần này đã bổ sung thêm các biện pháp và chế tài dân sự, như cho phép Tòa án ra quyết định buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập nội dung vi phạm trên không gian mạng.

Đồng thời, Tòa án được ra quyết định tạm thời vô hiệu hóa truy cập đến thông tin, nội dung, tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc các định danh địa chỉ Internet có liên quan đến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đây là những điểm mới nhất của quá trình hoàn thiện hành lang pháp lý, góp phần làm lành mạnh môi trường xuất bản, đặc biệt là trên không gian mạng.

Hướng tới một nền xuất bản lành mạnh và an toàn, những người làm sách cũng có những tâm tư, mong muốn gửi tới cơ quan quản lý. bà Trần Lệ Thu, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và dịch vụ văn hóa Đinh Tị mong các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra, giám sát hơn nữa, cũng như có những mức xử lý nghiêm đối với các hành vi sản xuất, kinh doanh sách trái quy định để bảo đảm môi trường phát triển lành mạnh cho ngành xuất bản Việt Nam.

“Hiện nay, cùng với sự phát triển ngày càng mạnh của công nghệ, trí tuệ nhân tạo nên việc phát tán các ấn phẩm lậu cũng rất nhanh chóng. Chúng tôi cũng hy vọng các cơ quan chức năng đẩy nhanh xử lý để kịp thời ngăn chặn các hành vi vi phạm” – bà Trần Lệ Thu nói.

Còn ông Nguyễn Xuân Minh, Trưởng phòng Bản quyền của Nhã Nam mong muốn các chế tài, Luật của Việt Nam sẽ tác động và có sự phối hợp giữa cơ quan chức năng của Việt Nam với các nền tảng nước ngoài.

Về phía 1980Books, ông Nguyễn Ngọc Tú, Giám đốc Marketing cho rằng, đây là một cuộc chiến phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành. Để bảo vệ nền xuất bản nước nhà, 1980Books mong muốn các cơ quan chức năng tập trung vào ba nhóm giải pháp trọng tâm sau: hoàn thiện hành lang pháp lý đối với các nền tảng xuyên biên giới, tăng cường chế tài xử phạt và tính răn đe và có cơ chế phối hợp liên ngành "phản ứng nhanh".

“Chúng tôi tin rằng, với sự chỉ đạo sát sao của Đảng và Chính phủ, cùng sự quyết liệt của các cơ quan thực thi pháp luật, chúng ta sẽ sớm xây dựng được một môi trường kinh doanh tri thức minh bạch, nơi sự sáng tạo được tôn trọng và bảo vệ tuyệt đối” – ông Nguyễn Ngọc Tú chia sẻ.