Bài cuối: Giải pháp chấm dứt nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết

Đoàn thanh niên phối hợp chính quyền địa phương xã Pu Nhi, tỉnh Điện Biên, đến từng hộ dân để tuyên truyền pháp luật liên quan về hôn nhân, gia đình cũng như tác hại, hậu quả của nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.

Đề cao công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức

Từ các thôn bản rẻo cao phía Bắc đến dải đất miền Trung nắng gió đến đại ngàn Tây Nguyên hùng vĩ, một làn sóng tuyên truyền sâu rộng kết hợp cùng các mô hình điểm can thiệp đã và đang từng bước làm thay đổi nhận thức, đẩy lùi tập tục lạc hậu, thắp lên niềm tin về những thế hệ mầm non khỏe mạnh, tràn đầy sinh lực giữa núi rừng biên cương.

Trung tướng Nguyễn Anh Tuấn, Chính ủy Bộ đội Biên phòng (BĐBP) cho rằng, các tập tục này chủ yếu do nhận thức, trình độ dân trí của bà con tồn tại từ lâu đời, để giúp người dân xoá bỏ tập quán lạc hậu, lực lượng BĐBP đã có những hoạt động, mô hình hiệu quả và cách làm sáng tạo. Trong 10 năm qua (2015 – 2025), BĐBP đã triển khai 24 mô hình, chương trình, phong trào đã phát huy hiệu quả trở thành một “Hệ sinh thái dân vận toàn diện”. Có những chương trình, mô hình đã được BĐBP triển khai hơn 30 năm, như: “Thầy giáo quân hàm xanh”, “Thầy thuốc quân hàm xanh”, “Đồng hành cùng phụ nữ biên cương”... đã hỗ trợ xây dựng hàng nghìn mái ấm cho người nghèo nơi biên giới vươn lên thoát nghèo bền vững.

Trung tá Hoàng Ngọc Bình, Chính trị viên Đồn Biên phòng Môn Sơn (Ban Chỉ huy BĐBP Nghệ An) truyền thông nâng cao nhận thức về phòng chống mua bán người cho phụ nữ xã Môn Sơn. Ảnh: V.T

Trung tá Hoàng Ngọc Bình, Chính trị viên Đồn Biên phòng Môn Sơn (Ban Chỉ huy BĐBP Nghệ An) cho biết: Với những nỗ lực “3 bám, 4 cùng” với người dân, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Môn Sơn đã đẩy mạnh tuyên truyền đến nay các hủ tục lạc hậu của bà con dân tộc đã từng bước được xoá bỏ; cuộc sống người dân nơi biên giới đã thay đổi. Từ sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị sự giúp đỡ của các tổ chức, cá nhân và sự thay đổi trong nhận thức của bà con nhân dân.

Với sự nổ lực và không quản ngại khó khăn với tinh thần “Đồng bào các dân tộc là anh em ruột thịt” cán bộ, chiến sĩ Biên phòng trong những năm qua đã kiên trì bám dân, tuyên truyền, vận động nhân dân làm thay đổi cuộc sống, nhận thức của người dân nơi biên giới.

Hiện nay thủ tục hôn nhân cận huyết thống, nạn tảo hôn, các hủ tục cưới hỏi, ma chay đã thay đổi rõ rệt; người dân đã dần nhận thức nguồn gốc, họ hàng, anh em của mình trong dòng họ, dòng tộc và không kết hôn với nhau; biết việc chưa lấy vợ, lấy chồng sớm khi chưa tự chủ được kinh tế, biết làm kinh tế gia đình (chăn nuôi, trồng trọt); biết sử dụng các biện pháp tránh thai.

“Bà con nhân dân đến các Trạm quân dân y để được cán bộ biên phòng cấp thuốc, biết sử dụng thuốc tây để chữa bệnh, hạn chế các cách điều trị bệnh không đúng trong dân gian. Tuy vẫn còn nhiều việc phải làm nhưng đã thay đổi rất lớn cả về đời sống vật chất, tinh thần và từ bỏ các hủ tục lạc hậu”, Trung tá Hoàng Ngọc Bình chia sẻ.

Những giải pháp lâu dài

Để tiến tới chấm dứt tình trạng hôn nhân cận huyết thống, không chỉ dựa vào những lời kêu gọi chung chung hay mệnh lệnh hành chính xa xôi, mà đòi hỏi việc triển khai các nhiệm vụ trong giai đoạn tới phải có cách tiếp cận đa chiều, đồng bộ và bền vững.

Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nông Thị Hà cho hay, công tác truyền thông phải chuyển đổi mạnh mẽ từ một chiều, thụ động sang tương tác sinh động, trực quan. Tài liệu phổ biến phải được biên soạn súc tích, ngắn gọn, dễ nhớ, lấy trực quan sinh động làm đầu, phản ánh đúng những tình huống nảy sinh từ đời sống thường nhật của đồng bào. Các tài liệu hướng dẫn cần tập trung mạnh mẽ vào chuyên đề tư vấn và khám sức khỏe tiền hôn nhân cho nam nữ thanh niên, vị thành niên chuẩn bị kết hôn nhằm phát hiện, phòng ngừa sớm các nguy cơ mang gen bệnh bẩm sinh. Đa dạng hóa hình thức tuyên truyền từ hội thi học đường, câu lạc bộ tiền hôn nhân đến sân khấu hóa dân gian bằng chính ngôn ngữ mẹ đẻ của đồng bào, kết hợp phát tờ rơi, dựng pano, áp phích tại các điểm sinh hoạt cộng đồng để bà con dễ tiếp cận, dễ hiểu, dễ làm theo.

Tuyên truyền chống tảo hôn cho người dân bản Noong Hẻo 1, xã Pu Sam Cáp, tỉnh Lai Châu. Ảnh: Nguyễn Oanh/TTXVN.

Phát huy tối đa vai trò của các lực lượng nòng cốt tại chỗ là già làng, trưởng bản, người có uy tín trong dòng họ, trưởng tộc, chức sắc, chức việc tôn giáo và cán bộ, chiến sĩ bộ đội biên phòng chính là những “chiếc cầu nối bằng vàng”. Tiếng nói thấu tình đạt lý của người có uy tín có sức nặng cảm hóa to lớn hơn nhiều điều luật khô khan, giúp hóa giải các hủ tục ăn sâu qua nhiều đời. Đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật phải được tôi luyện, bồi dưỡng bài bản, am hiểu phong tục tập quán và nói được tiếng dân tộc để thẩm thấu tư tưởng vào lòng dân, kịp thời giải thích, khuyên nhủ con cháu trong nội tộc không kết hôn cận huyết.

Đẩy mạnh bình đẳng giới, nâng cao vị thế của người phụ nữ dân tộc thiểu số trong gia đình và xã hội. Khi phụ nữ và trẻ em gái được học hành đầy đủ, làm chủ tri thức và có tiếng nói bình đẳng trong hôn nhân, họ sẽ là người kiên quyết từ chối những cuộc hôn phối cận huyết gượng ép, bảo vệ quyền lợi chính đáng của bản thân và giống nòi tương lai. Cần phổ biến sâu rộng Luật Bình đẳng giới, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình, tạo điều kiện cho trẻ em gái theo học các cấp học cao hơn, ngăn chặn nguy cơ phải bỏ học sớm.

Bên cạnh đó là siết chặt kỷ cương pháp luật đi đôi với kiểm tra, giám sát thường xuyên. Cần có sự phối hợp nhịp nhàng giữa cấp ủy đảng, chính quyền, các cơ quan tư pháp, công an và tổ chức đoàn thể. Tăng cường quản lý nhà nước về hôn nhân và gia đình, chấn chỉnh tình trạng sống chung không đăng ký kết hôn. Đối với các trường hợp cố tình vi phạm, có dấu hiệu dụ dỗ, giao cấu hoặc kết hôn trái pháp luật với trẻ em chưa đến tuổi vị thành niên, cần cương quyết xử lý nghiêm minh theo quy định của Bộ luật Hình sự để răn đe, giáo dục chung.

Nhân rộng các mô hình điểm can thiệp hiệu quả và chủ động huy động nguồn lực tài chính, kỹ thuật. Duy trì hoạt động hiệu quả của các tổ tư vấn, câu lạc bộ tiền hôn nhân và mạng lưới can thiệp trực tiếp tại cơ sở ở các địa bàn có tỷ lệ vi phạm cao thuộc khu vực miền núi phía Bắc, dải Duyên hải miền Trung và Tây Nguyên. Chủ động huy động và lồng ghép nguồn lực tài chính, kỹ thuật từ trung ương, địa phương cũng như các tổ chức quốc tế nhằm duy trì tính bền vững, lâu dài.

Sức mạnh cốt lõi để đẩy lùi hủ tục không nằm ở mệnh lệnh hành chính xa xôi, mà bắt đầu từ lời khuyên nhủ của già làng, sự hiểu biết của thanh niên và tình yêu thương con trẻ của mỗi bậc làm cha, làm mẹ nơi bản làng.