Bài cuối: Không để thuật toán khuyến nghị đứng ngoài trách nhiệm

Các nền tảng xuyên biên giới khi hoạt động tại Việt Nam phải tuân thủ pháp luật Việt Nam. Cơ chế khuyến nghị tự động hay tiêu chuẩn cộng đồng do doanh nghiệp xây dựng không thể trở thành lý do để đứng ngoài nghĩa vụ pháp lý. Bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng phải gắn với bảo vệ trật tự pháp lý, lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Thuật toán do con người thiết kế, còn mục tiêu và cách thức vận hành do doanh nghiệp lựa chọn. Từ đó, vấn đề đặt ra là cần xem xét trách nhiệm của nền tảng như thế nào khi thông tin vi phạm được hệ thống tiếp tục phân phối.

Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, cho rằng: “Cần xác lập rõ trách nhiệm kép của các nền tảng: trách nhiệm đối với nội dung vi phạm và trách nhiệm đối với cách thức hệ thống đã phân phối, khuếch đại nội dung đó”.

Theo hướng tiếp cận này, việc xử lý một bài đăng hoặc tài khoản cần được đặt trong mối liên hệ với quá trình nội dung tiếp cận người dùng. Nếu cơ chế khuyến nghị tiếp tục đưa thông tin vi phạm đến nhiều người, nguy cơ lan truyền có thể chưa được giải quyết đầy đủ.

Tuy nhiên, trách nhiệm của nền tảng phải được xác định trên những căn cứ và điều kiện cụ thể. Luật sư Lê Hồng Hiển, Giám đốc Hãng luật Lê Hồng Hiển & Cộng sự, nhận định: “Theo tôi, không thể mặc nhiên quy trách nhiệm cho nền tảng đối với mọi thông tin do người dùng đăng tải, nhưng cũng không thể coi thuật toán là một cơ chế hoàn toàn độc lập để loại trừ trách nhiệm của doanh nghiệp vận hành nó”.

Theo đó, cần làm rõ nền tảng đã biết về nội dung vi phạm trong điều kiện nào, có khả năng can thiệp ra sao và đã thực hiện nghĩa vụ xử lý đến đâu. Việc xác định trách nhiệm phải dựa trên chứng cứ, tương xứng với hành vi và mức độ vi phạm.

Muốn xác định trách nhiệm của nền tảng, trước hết cần làm rõ cách hệ thống khuyến nghị vận hành và mức độ minh bạch trong thực thi. Đây không hoàn toàn là khoảng trống pháp lý chưa được đề cập. Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026; Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng cũng đặt ra yêu cầu công khai thuật toán phân phối nội dung với người sử dụng.

Vấn đề đặt ra là làm thế nào để các quy định được thực thi thực chất, giúp người dùng và cơ quan có thẩm quyền hiểu, kiểm tra những nguyên tắc cơ bản trong việc lựa chọn, ưu tiên và phân phối thông tin.

Theo luật sư Lê Hồng Hiển, cơ chế xác định trách nhiệm đối với hoạt động khuếch đại thông tin bằng thuật toán vẫn cần được cụ thể hóa hơn, nhất là về mức độ minh bạch, khả năng kiểm chứng và mối quan hệ nhân quả giữa hoạt động của thuật toán với hậu quả xảy ra.

Một bản mô tả chung về công nghệ sẽ khó đáp ứng yêu cầu nếu không giúp làm rõ vì sao nội dung được đề xuất, người dùng có thể điều chỉnh lựa chọn thế nào và phản ánh bằng cách nào khi gặp vấn đề. Luật sư Hiển đề xuất tiếp tục quy định cụ thể nghĩa vụ công khai những nguyên tắc ấy, đồng thời nghiên cứu trao cho người dùng quyền tắt chế độ khuyến nghị dựa trên hành vi cá nhân.

Quyền lựa chọn có ý nghĩa trực tiếp đối với năng lực tự chủ thông tin. Khi có thể hiểu những nguyên tắc cơ bản chi phối dòng tin và chủ động điều chỉnh chế độ khuyến nghị, người dùng có thêm điều kiện lựa chọn phạm vi tiếp nhận, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào những nội dung được hệ thống ưu tiên hiển thị.

Minh bạch cũng cần đáp ứng hai yêu cầu khác nhau. Với cơ quan quản lý, thông tin phải đủ để phục vụ hoạt động kiểm tra theo thẩm quyền. Với người sử dụng, cách giải thích cần dễ hiểu và có giá trị thực tế. Cả hai đều phải được thực hiện phù hợp với mục đích, phạm vi tiếp cận và trách nhiệm bảo vệ dữ liệu.

Gỡ bỏ nội dung vi phạm là biện pháp cần thiết, nhưng chưa đủ nếu thông tin đã được hệ thống khuyến nghị mở rộng phạm vi tiếp cận trước thời điểm xử lý. Bởi vậy, bên cạnh xử lý nội dung sau khi xuất hiện, cần quan tâm đến nguy cơ từ chính quá trình phân phối, nhất là khi có dấu hiệu thao túng hoặc khuếch đại có điều phối.

Ở khía cạnh này, Thượng tá Đào Trung Hiếu đề xuất từng bước chuyển từ yêu cầu gỡ bỏ sang kiểm soát rủi ro ngay từ khâu phân phối. Các hướng được ông nêu gồm hạn chế đề xuất đối với nội dung chưa được kiểm chứng, giảm mức lan truyền của tài khoản có dấu hiệu thao túng, minh bạch hơn về tiêu chí đề xuất và cơ chế xử lý khiếu nại.

Tuy nhiên, những biện pháp này cần được cụ thể hóa bằng tiêu chí, phạm vi và cơ chế xem xét phù hợp. Một thông tin chưa được kiểm chứng không đồng nghĩa với thông tin vi phạm pháp luật. Việc can thiệp vào phân phối phải dựa trên căn cứ xác đáng, phân biệt rõ mức độ rủi ro, tránh áp dụng đồng loạt hoặc hạn chế nội dung thiếu cơ sở.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường khuyến nghị vì vậy cần gắn với khả năng nhận diện và xử lý đúng hành vi. Với thông tin xuyên tạc, phải chỉ rõ căn cứ xác định vi phạm; với dấu hiệu khuếch đại có điều phối, phải làm rõ phương thức và chủ thể liên quan; với trách nhiệm nền tảng, phải xác định nghĩa vụ và việc thực hiện nghĩa vụ.

Trong trường hợp nền tảng chậm chấp hành hoặc cố tình né tránh nghĩa vụ, việc xử lý cần đủ sức răn đe, đồng thời hạn chế nguy cơ vi phạm tiếp diễn. Luật sư Lê Hồng Hiển đề xuất nghiên cứu chế tài tương xứng với quy mô, tính chất và mức độ vi phạm. Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu kiến nghị kết hợp xử phạt với yêu cầu khắc phục kỹ thuật và các biện pháp cần thiết. Việc áp dụng từng biện pháp phải có căn cứ pháp lý, bảo đảm tính tương xứng và đúng thẩm quyền.

Tuy nhiên, có một thách thức quan trọng là xác lập và bảo toàn chứng cứ về quá trình phân phối. Cần phân biệt nội dung được người dùng chủ động tìm kiếm, nhận từ người khác hay được nền tảng đề xuất. Số lượt xem cao, tự thân, chưa chứng minh hành vi thao túng hoặc mối quan hệ nhân quả giữa hoạt động của thuật toán với hậu quả ngoài đời thực.

Do đó, năng lực pháp lý cần được hỗ trợ bằng công cụ kỹ thuật để làm rõ diễn biến và cơ chế phân phối thông tin. Dữ liệu về tài khoản, thời điểm phát tán, phản hồi của nền tảng và dấu hiệu tiếp tục đề xuất cần được đối chiếu nhằm phục vụ những câu hỏi cụ thể của quá trình xác minh, thay vì chỉ thu thập dữ liệu một cách dàn trải.

Trung tá, ThS. Lê Tất Thành, Phó Trưởng khoa Ngoại ngữ – Tin học, Học viện Chính trị Công an nhân dân, đề xuất ứng dụng AI và phân tích dữ liệu để theo dõi xu hướng, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Ông đồng thời lưu ý quyết định cuối cùng vẫn phải do con người đưa ra, trên cơ sở kiểm chứng kỹ lưỡng và bảo đảm an ninh, an toàn dữ liệu.

Sự kết hợp giữa pháp lý và kỹ thuật nhằm thu hẹp khoảng cách từ phát hiện đến xử lý, đồng thời nâng cao chất lượng căn cứ. Công nghệ có thể hỗ trợ sàng lọc và nhận diện dấu hiệu; việc xác minh, đánh giá chứng cứ và quyết định biện pháp xử lý vẫn thuộc trách nhiệm của chủ thể có thẩm quyền. Phân công rõ trách nhiệm là điều kiện để hạn chế cả sự chậm trễ lẫn nguy cơ xử lý thiếu chính xác.

Luật sư Lê Hồng Hiển cho rằng không được đồng nhất ý kiến phản biện với thông tin vi phạm pháp luật.

Đây không chỉ là yêu cầu về quyền của người dùng mà còn liên quan trực tiếp đến tính khoa học và sức thuyết phục của công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng. Những băn khoăn có thật cần được lắng nghe, giải thích bằng thông tin và căn cứ xác thực; hành vi bịa đặt, xuyên tạc, kích động phải được nhận diện, xử lý theo đúng quy định. Ranh giới ấy cần được thể hiện nhất quán cả trong quy định lẫn thực thi.

Một cơ chế quản lý hiệu quả phải đủ sức ngăn chặn sự xuyên tạc, thao túng thông tin, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Kỷ cương pháp luật, tính minh bạch và sự tôn trọng quyền con người không phải những mục tiêu đối lập, mà là những điều kiện để xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh và đáng tin cậy.

Nhìn rộng hơn, thách thức từ thuật toán khuyến nghị không thể được giải quyết chỉ bằng một biện pháp riêng lẻ. Cần nhận diện đúng cách công nghệ định hình dòng thông tin; hiểu những tác động tích lũy của thông tin sai lệch đối với nhận thức và niềm tin; nâng cao năng lực chủ động cung cấp, giải thích và lan tỏa thông tin xác thực; đồng thời xác lập rõ trách nhiệm của các chủ thể vận hành nền tảng. Những yêu cầu ấy gắn bó với nhau, tạo thành một chỉnh thể từ nhận thức, năng lực hành động đến khuôn khổ pháp lý.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng, vì thế, không chỉ là cuộc đấu tranh với từng thông tin sai trái khi chúng xuất hiện. Đó còn là quá trình xây dựng năng lực để xã hội nhận diện sự thật, kiểm chứng thông tin, đối thoại trên cơ sở căn cứ và củng cố niềm tin bằng những kết quả thực tiễn. Thông tin chính thống phải có sức thuyết phục; công nghệ phải nằm trong khuôn khổ trách nhiệm; pháp luật phải được thực thi nghiêm minh; quyền hợp pháp của người dân phải được tôn trọng.

Thuật toán có thể chi phối điều gì xuất hiện trước mắt người dùng, nhưng không thể thay thế sự thật, đứng trên pháp luật hay tước đi năng lực phán đoán của con người.

Khi thông tin được kiểm chứng, trách nhiệm được xác định rõ và pháp luật được thực thi nghiêm minh, thuật toán không thể trở thành lá chắn cho sự vô trách nhiệm. Đó là nền tảng để bảo vệ sự thật, xây dựng không gian mạng lành mạnh và củng cố niềm tin của Nhân dân.