Bài học pháp lý cho nghệ sĩ sau vụ 4 diễn viên, ca sĩ Việt bị bắt
Vụ khởi tố những người tham gia phim ca nhạc “Huy Bến xe” đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của nghệ sĩ khi nhận vai và tham gia sản xuất. Luật sư cho rằng việc xác định trách nhiệm phải dựa trên hành vi, nhận thức và vai trò thực tế của từng người.
Ngày 13/11, Công an TPHCM thông tin khởi tố 11 bị can liên quan việc sản xuất, diễn xuất và phổ biến phim ca nhạc Huy Bến xe, trong đó có diễn viên Tấn Bo, Hoàng Mèo.
Các bị can bị khởi tố về tội "Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông", theo khoản 2 Điều 288 Bộ luật Hình sự. Vụ án đang được tiếp tục điều tra, làm rõ trách nhiệm của các cá nhân liên quan.
Phim phát hành 6 năm, trách nhiệm được xem xét ra sao?
Trao đổi với PV Tiền Phong, luật sư Hoàng Hà cho rằng tác phẩm có nhân vật "giang hồ", cảnh đánh nhau hay sử dụng vũ khí không đương nhiên vi phạm pháp luật. Cần phân biệt việc phản ánh thế giới tội phạm với việc lợi dụng nghệ thuật để quảng bá, khuếch trương thanh thế cho các đối tượng ngoài đời thực.
“Không thể đánh đồng hoạt động nghệ thuật với hành vi phạm tội, nhưng cũng không thể lấy danh nghĩa nghệ thuật để miễn trừ trách nhiệm hình sự”, ông nói.
Viện dẫn Điều 17 Bộ luật Hình sự, luật sư nhấn mạnh đồng phạm nghĩa là sự cố ý cùng thực hiện tội phạm. Muốn xác định diễn viên giúp sức, phải chứng minh họ biết mục đích phạm tội và cố ý tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.
Với Điều 288, còn phải làm rõ hành vi "đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin" cùng các dấu hiệu cấu thành tương ứng.


Vụ khởi tố Hoàng Mèo, Tấn Bo và những người tham gia Huy Bến xe đặt ra yêu cầu nghệ sĩ tìm hiểu nội dung, mục đích sản xuất và phạm vi sử dụng hình ảnh trước khi nhận lời hợp tác.
Do đó, lý giải “chỉ đóng vai theo kịch bản, không biết mục đích của nhà sản xuất” phải được kiểm chứng khách quan. Không thể suy đoán trách nhiệm từ việc nhận thù lao hay xuất hiện trong phim, nhưng cũng không thể mặc nhiên chấp nhận lời giải thích này.
Theo luật sư, trách nhiệm của nhà sản xuất, đạo diễn, biên kịch, diễn viên, người biên tập và phát hành phải được phân định theo hành vi, yếu tố lỗi và vai trò thực tế. Cần đối chiếu hợp đồng, kịch bản, tin nhắn, dữ liệu điện tử và quá trình sản xuất, phát hành để xác định mỗi người biết gì, quyết định gì, thực hiện hành vi nào và vào thời điểm nào.
Một vấn đề khác là Huy Bến xe được đăng trên YouTube từ năm 2020. Ông Hoàng Hà phân tích khoản 2 Điều 288 có mức hình phạt cao nhất bảy năm tù, thuộc loại tội phạm nghiêm trọng, với thời hiệu truy cứu 10 năm.
Tuy nhiên, việc video tiếp tục tồn tại trên mạng không đồng nghĩa hành vi phạm tội đang tiếp diễn hoặc thời hiệu tự động được tính lại. Cần xác định có hay không hành vi tiếp tục đăng tải, phát tán, sử dụng trái phép thông tin và vai trò của từng người.
Việc xử lý phải căn cứ quy định có hiệu lực tại thời điểm thực hiện hành vi, đồng thời xem xét các sửa đổi có lợi cho người bị buộc tội.


Ngoài diễn viên Hoàng Mèo, Tấn Bo, hai ca sĩ Dương Chấn Huy và Kim Ny Ngọc cũng bị khởi tố, bắt tạm giam liên quan phim ca nhạc Huy Bến xe.
Đừng đợi bị xử lý mới kiểm tra hợp đồng
Từ vụ việc, luật sư Hoàng Hà khuyến nghị nghệ sĩ tìm hiểu dự án ngay trước khi nhận lời. Theo ông, nghệ sĩ không có nghĩa vụ điều tra lý lịch nhà sản xuất như cơ quan chức năng, nhưng nên làm rõ ai tổ chức, ai đầu tư, mục đích sản xuất, nội dung kịch bản và phương thức phát hành.
Đặc biệt, người tham gia cần biết hình ảnh của mình sẽ được sử dụng để quảng bá như thế nào. Hợp đồng phải xác định phạm vi công việc, quyền sử dụng hình ảnh, trách nhiệm của các bên và cơ chế xử lý khi nội dung bị thay đổi hoặc sử dụng trái thỏa thuận.
Những dự án có dấu hiệu quảng bá thanh thế cho nhóm "giang hồ", cổ xúy bạo lực hoặc cố tình che giấu người đứng sau, mục đích thực sự cần được cân nhắc từ chối.

Video Huy Bến xe hiện đã được ẩn trên YouTube.
Nếu dấu hiệu bất thường xuất hiện trong quá trình thực hiện, nghệ sĩ cần yêu cầu giải thích, đề nghị điều chỉnh hoặc dừng tham gia. Hợp đồng, tin nhắn và tài liệu trao đổi cần được lưu giữ để làm rõ những thỏa thuận, quyết định và hành vi của từng bên khi cần thiết.
Với những người đã tham gia một công đoạn, việc đánh giá trách nhiệm vẫn phải dựa trên chứng cứ cụ thể. Theo luật sư Hoàng Hà, không thể đánh đồng người tổ chức, phát tán nội dung phạm pháp với người chỉ thực hiện một phần công việc nghề nghiệp. Ngược lại, lý do làm thuê hay nhận thù lao cũng không loại trừ trách nhiệm nếu có sự cố ý tham gia thực hiện tội phạm.
“Nghệ sĩ có quyền sáng tạo và lựa chọn vai diễn nhưng cũng phải biết bảo vệ mình trước những dự án có dấu hiệu lợi dụng nghệ thuật để phục vụ mục đích trái pháp luật”, ông nói.

Video Kiếp mưu sinh, có sự xuất hiện của Nguyễn Tuấn Hiệp (tức Hiệp đen), vẫn còn trên không gian mạng.
Không tạo hào quang cho hành vi phạm pháp
Từ kinh nghiệm hơn 20 năm làm đạo diễn, tham gia sản xuất phim, đạo diễn Tạ Huy Cường cho rằng người làm nghề cần thận trọng khi chọn dự án. Ông không bình luận về trách nhiệm của các cá nhân đang liên quan vụ án, cho rằng cần chờ kết luận của cơ quan chức năng.
Theo ông, điện ảnh có quyền phản ánh những góc tối của xã hội. Một bộ phim có cảnh thanh trừng, tranh giành địa bàn hay nhân vật phạm pháp không vì thế trở thành tác phẩm cổ xúy tội phạm.
Đạo diễn kể từng thực hiện phim về các nhóm "giang hồ" tranh giành quyền lợi. Điều ông muốn truyền tải là hệ lụy khốc liệt của thế giới ấy. Cuối phim, những kẻ phạm tội phải đối diện sự trừng phạt của pháp luật.
Để đánh giá tác phẩm, ông đề nghị nhìn vào thông điệp, cách xây dựng nhân vật, mục đích sản xuất và bối cảnh quảng bá. Nhân vật phản diện có thể thông minh, quyền lực, hấp dẫn về điện ảnh, nhưng hành vi phạm pháp không nên được biến thành chuẩn mực để khán giả ngưỡng mộ, noi theo.
Đặc biệt, cần thận trọng khi sản phẩm sử dụng hình ảnh, biệt danh, câu chuyện và danh tiếng của người có thật để xây dựng hình tượng "ông trùm", "đại ca". Người tham gia phải làm rõ mình đang diễn trong một tác phẩm hay quảng bá hình ảnh cho cá nhân ngoài đời.
Ông không khuyên nghệ sĩ né tránh mọi phim hình sự, bạo lực. Điều cần thiết là đọc kịch bản, hiểu thông điệp, xác định người chịu trách nhiệm và có quyền từ chối khi mục đích không minh bạch.
“Người làm nghệ thuật phải hiểu mình đang kể câu chuyện đó để làm gì”, đạo diễn nói.
Với ông, phản ánh cái xấu một cách chân thực, có chiều sâu và trách nhiệm có thể giúp xã hội nhận diện, cảnh giác trước cái xấu. Thù lao, vai diễn hay cơ hội xuất hiện vì thế không nên là những yếu tố duy nhất quyết định việc nhận lời.
“Nghệ sĩ có quyền lựa chọn vai diễn, nhưng cũng cần có trách nhiệm với lựa chọn của mình”, đạo diễn Tạ Huy Cường nêu.
