Bài học sâu sắc về quyền làm chủ thực sự của Nhân dân

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tiếp thu ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Chương trình Kỷ niệm. Ảnh: Quang Khánh

Sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân

- 80 năm trước, Quốc hội khóa I đã kết tinh ý chí, trí tuệ và khát vọng của Nhân dân trong bản Hiến pháp đầu tiên. Đại biểu có cảm nghĩ gì nhân kỷ niệm 80 năm ngày Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên?

- Dự Chương trình Kỷ niệm sáng nay, điều đọng lại trong tôi không chỉ là niềm tự hào về một văn bản lịch sử, mà là một câu hỏi rất cụ thể: 80 năm trước, khi đất nước vừa giành độc lập được hơn một năm, thù trong giặc ngoài bủa vây, vì sao Quốc hội khóa I vẫn coi việc làm ra Hiến pháp là việc phải làm ngay?

Câu trả lời nằm ở điều Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra: Giá trị sâu xa của Hiến pháp năm 1946 là gắn thành quả giải phóng dân tộc với quyền làm chủ của Nhân dân về việc tổ chức chính quyền bằng Hiến pháp. Giành được độc lập mới là một nửa chặng đường. Độc lập chỉ trọn vẹn khi người dân thực sự làm chủ đất nước và quyền làm chủ ấy phải được ghi thành luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất, chứ không dừng ở lời tuyên bố. Điều 1 Hiến pháp năm 1946 viết: “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam”. Chỉ một câu ngắn, nhưng xác lập dứt khoát: ai là chủ của chính quyền.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tiếp thu ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Chương trình Kỷ niệm. Ảnh: Quang Khánh

Từ đó, một nguyên lý đến nay vẫn còn nguyên giá trị: sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân và phải được sử dụng để phụng sự Nhân dân. Nhà nước không tự có quyền; quyền ấy do Nhân dân trao. Cho nên, thước đo của một quyết sách không chỉ là được ban hành đúng thẩm quyền, đúng trình tự, mà quan trọng hơn là người dân có thật sự được hưởng lợi hay không.

Bài học đó vẫn còn nguyên giá trị. Mỗi lần bấm nút biểu quyết là một lần thay mặt cử tri thực hiện quyền làm chủ. Nếu kiến nghị của cử tri không tới được nghị trường, không chuyển được thành điều khoản cụ thể của luật thì dù câu chữ có chặt chẽ đến đâu, quyết sách ấy cũng xa dân. Vì vậy, Kỷ niệm 80 năm ngày Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, với tôi là dịp để tự nhắc mình rằng: chuyển tải trung thực ý chí, nguyện vọng của Nhân dân vào từng quyết sách là bổn phận hàng ngày của người đại biểu.

Mệnh lệnh đòi hỏi hành động cụ thể

- Trong bài phát biểu tại Chương trình Kỷ niệm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra nhiệm vụ quan trọng: kế thừa di sản lập hiến và tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền trong giai đoạn phát triển mới; trong đó, trọng tâm không chỉ là hoàn thiện Hiến pháp và hệ thống pháp luật, mà còn là đổi mới phương thức tổ chức, kiểm soát và thực thi quyền lực nhà nước, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân và nâng cao năng lực quản trị quốc gia. Đại biểu có suy nghĩ gì về "mệnh lệnh" này?

- Điểm mới, cũng là điểm khó, trong chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là: làm ra luật tốt thôi chưa đủ mà phải tổ chức và kiểm soát quyền lực sao cho luật đi được vào cuộc sống. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã thẳng thắn chỉ rõ: vẫn còn khoảng cách giữa quy định và thực hiện, giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực và năng lực đáp ứng; có nơi trách nhiệm chưa rõ, quyền lợi chính đáng của người dân chậm được giải quyết. Gọi đây là mệnh lệnh là đúng, vì nó đòi hỏi hành động cụ thể.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Đỗ Đức Hồng Hà. Ảnh: Phạm Thắng

- Theo đại biểu, nên hiểu và thực thi mệnh lệnh này như thế nào?

- Về lập hiến, lập pháp, cần chủ động sửa trước, không chờ vướng mới sửa.Đại hội XIV của Đảng đã đặt nhiệm vụ nghiên cứu sửa đổi tổng thể Hiến pháp năm 2013. Sửa tổng thể không phải để sửa cho nhiều mà để củng cố nền tảng pháp lý cho giai đoạn phát triển mới của đất nước, trên cơ sở tổng kết nghiêm túc việc thi hành, kể cả những nội dung vừa sửa đổi năm 2025, làm rõ cái gì cần giữ, cái gì cần hoàn thiện.

Đi kèm là một yêu cầu rất thực tế: pháp luật không được đặt ra rào cản bất hợp lý đối với sự phát triển; không để quy định này mở đường, quy định khác lại tạo ra rào cản. Đây chính là điều cử tri và doanh nghiệp phản ánh: luật cho phép, nhưng nghị định, thông tư hoặc một luật chuyên ngành khác lại đặt thêm điều kiện, dẫn đến dự án nằm chờ, người dân phải đi lại nhiều lần. Muốn khắc phục, khi thẩm tra mỗi dự án luật, cần phải rà soát được điều khoản này liên quan đến những luật nào, đánh giá tác động đến tận người chịu ảnh hưởng trực tiếp. Mỗi điều luật phải trả lời được câu hỏi: chuyển tải ý chí của Nhân dân hay chỉ tạo thuận lợi cho cơ quan quản lý?

Về tổ chức, thực thi và kiểm soát quyền lực, cần phải chữa cùng lúc hai căn bệnh tưởng như trái ngược, đó là vừa vượt thẩm quyền, vừa đùn đẩy, né tránh trách nhiệm.Thực ra hai "bệnh" này chung một gốc: quyền và trách nhiệm chưa gắn chặt với nhau. Việc có lợi thì tranh làm, thậm chí làm quá quyền; việc có rủi ro thì đẩy lên trên, chuyển sang bên cạnh.

Phân cấp, phân quyền mạnh cho địa phương là đúng và cần thiết, nhưng như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước lưu ý, tăng quyền chủ động không có nghĩa là được tùy tiện, càng không được làm giảm trách nhiệm giải trình. Giao quyền đến đâu phải kèm điều kiện thực hiện, cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình đến đó; cơ quan được giao quyền phải chịu trách nhiệm đến cùng về quyết định của mình. Về phía Quốc hội, giám sát phải theo đến kết quả cuối cùng: kiến nghị giám sát phải rõ việc cần khắc phục, rõ ai chịu trách nhiệm và rõ thời hạn hoàn thành.

Về trách nhiệm với các thế hệ mai sau, tôi đặc biệt tâm đắc với yêu cầu: phát triển hôm nay phải tạo thêm năng lực cho ngày mai, không để lợi ích trước mắt làm tổn hại môi trường, sự ổn định và cơ hội của các thế hệ tiếp theo. Một dự án đem lại tăng trưởng trong vài năm nhưng để lại dòng sông ô nhiễm, nguồn nước cạn kiệt hay gánh nợ lớn, thực chất là lấy phần của con cháu để tiêu cho hôm nay. Với Quốc hội, yêu cầu này phải trở thành tiêu chí cụ thể khi quyết định chủ trương đầu tư, phân bổ ngân sách hay sửa đổi các luật về tài nguyên, môi trường: tính đủ chi phí dài hạn, chứ không chỉ nhìn con số tăng trưởng trước mắt.

Hoàn thiện Nhà nước pháp quyền phải được người dân cảm nhận bằng chính đời sống của mình: thủ tục gọn hơn, quyền lợi chính đáng được giải quyết nhanh hơn, môi trường sống tốt hơn. Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nói, giá trị của các quyền hiến định phải được thể hiện ở khả năng thực hiện quyền và sự bảo vệ hữu hiệu đối với mỗi người. Làm được như vậy là cách thiết thực nhất để tiếp nối di sản của bản Hiến pháp năm 1946.

- Xin cảm ơn đại biểu!