Bài toán đưa hợp tác xã Việt Nam tham gia chuỗi giá trị, nhìn từ Ireland

Hành trình ngày thứ 4 của Đoàn công tác Liên minh Hợp tác xã Việt Nam do Chủ tịch Cao Xuân Thu Vân dẫn đầu tại Ireland chuyển từ các cuộc trao đổi chính sách sang khảo sát thực tế. Điểm dừng chân ngày 2/7 là Hợp tác xã Barryroe ở hạt Cork và Trung tâm Nghiên cứu Hợp tác xã thuộc Đại học University College Cork (UCC), hai mô hình đại diện cho hai mắt xích quan trọng của hệ sinh thái hợp tác xã Ireland, từ tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, tới nền tảng nghiên cứu phục vụ phát triển hợp tác xã.

Khi nông dân làm chủ cả chuỗi giá trị

Thành lập từ năm 1925, Barryroe là hợp tác xã thuộc sở hữu của chính các nông dân thành viên. Sau gần một thế kỷ phát triển, hợp tác xã này đã mở rộng hoạt động từ thu mua sữa sang sản xuất thức ăn chăn nuôi, giết mổ, chế biến và xuất khẩu thịt lợn, đồng thời vận hành chuỗi cửa hàng bán lẻ và kinh doanh bất động sản.

Hợp tác xã Barryroe nắm trọn chuỗi giá trị, từ sữa đến thịt lợn xuất khẩu

Đặt trụ sở tại Lislevane, Bandon, Barryroe hiện có khoảng 350 lao động, doanh thu hằng năm khoảng 200 triệu euro. Mỗi năm, hợp tác xã thu mua khoảng 100 triệu lít sữa từ 170 hộ chăn nuôi trong vùng và sản xuất khoảng 45.000 tấn thức ăn chăn nuôi. Hoạt động của hợp tác xã trải rộng trên toàn khu vực ven biển Tây Cork với 5 chi nhánh do Tổng giám đốc Peadar Murphy điều hành.

Điều tạo nên sự khác biệt của Barryroe không chỉ nằm ở quy mô mà ở cách hợp tác xã kiểm soát gần như toàn bộ chuỗi giá trị.

Ở lĩnh vực sữa, Barryroe thu mua nguyên liệu từ thành viên rồi chuyển sang Carbery Milk Products để chế biến. Đáng chú ý, Barryroe cùng 3 hợp tác xã khác tại Tây Cork đồng thời là cổ đông của doanh nghiệp chế biến này.

Bên cạnh đó, hợp tác xã còn kinh doanh ngũ cốc, sản xuất thức ăn cho bò và lợn, cung cấp phân bón, giống cây trồng và vật tư nông nghiệp; bán lẻ cả vật liệu xây dựng lẫn đồ gia dụng; vận hành các cửa hàng thực phẩm, siêu thị phục vụ khu vực nông thôn, đồng thời có nguồn thu ổn định từ hoạt động cho thuê bất động sản thông qua công ty con Barryroe Properties.

Nhưng hoạt động nổi bật nhất là ở lĩnh vực thịt lợn, thông qua công ty con Staunton Foods, hợp tác xã thu mua lợn của thành viên, tổ chức giết mổ, chế biến rồi xuất khẩu nhiều sản phẩm, trong đó có xúc xích đen và xúc xích trắng.

Chủ tịch Cao Xuân Thu Vân khảo sát dây chuyền chế biến

Chính vì thế Barryroe được xem là một mẫu hợp tác xã điển hình của Ireland. Hợp tác xã không chỉ cung ứng đầu vào mà còn tư vấn kỹ thuật, thu mua nguyên liệu, tham gia chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Thành viên vừa là chủ sở hữu vừa là nhà cung cấp nguyên liệu, qua đó giữ được quyền kiểm soát và hưởng lợi trên toàn bộ chuỗi giá trị.

Đối với khu vực hợp tác xã Việt Nam, nơi phần lớn hợp tác xã vẫn chủ yếu dừng ở khâu dịch vụ đầu vào hoặc thu mua nông sản, mô hình này cho thấy giá trị của việc mở rộng hoạt động sang chế biến, thương mại và xây dựng thương hiệu thay vì chỉ bán nguyên liệu.

Hoạt động nổi bật nhất của hợp tác xã là ở lĩnh vực thịt lợn, thông qua công ty con Staunton Foods.

Trao đổi với lãnh đạo hợp tác xã Barryroe, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân cho rằng đây là mô hình đáng tham khảo đối với khu vực hợp tác xã trong nước, nhất là trong bối cảnh nhiều hợp tác xã vẫn chủ yếu bán nguyên liệu hoặc sơ chế, trong khi phần lớn giá trị gia tăng nằm ở các khâu chế biến và phát triển sản phẩm.

Theo bà, bài toán của hợp tác xã Việt Nam hiện nay không chỉ là nâng sản lượng mà là từng bước chuyển từ sản xuất nguyên liệu sang phát triển sản phẩm chế biến có giá trị cao, đủ khả năng tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế.

Nơi mô hình hợp tác xã được nghiên cứu và giảng dạy

Điểm làm việc thứ hai của đoàn là Trung tâm Nghiên cứu Hợp tác xã thuộc Đại học University College Cork (UCC). Đây là nơi thúc đẩy nghiên cứu, học tập và giáo dục về hợp tác xã, đóng vai trò trọng tâm hỗ trợ cho cả nghiên cứu học thuật lẫn nghiên cứu ứng dụng, đồng thời hợp tác chặt chẽ với nhiều tổ chức hợp tác xã trong nước và quốc tế.

Sự hiện diện của một trung tâm nghiên cứu chuyên sâu về hợp tác xã ngay trong một trường đại học là điều đáng chú ý. Nó cho thấy ở Ireland, hợp tác xã không chỉ là một hình thức tổ chức sản xuất, mà còn là một đối tượng được nghiên cứu bài bản, có người đào tạo, có cơ sở lý luận và dữ liệu để liên tục cải tiến.

Các nội dung trao đổi của đoàn hướng vào việc nâng cao giá trị nông sản cho khu vực hợp tác xã Việt Nam.

Đây là mảng hạ tầng tri thức mà khu vực hợp tác xã Việt Nam còn thiếu, khi phần lớn vẫn vận hành dựa trên kinh nghiệm hơn là nghiên cứu và đào tạo chuyên ngành. Một nền tảng học thuật vững chắc cũng chính là điều giúp các chính sách hỗ trợ hợp tác xã được thiết kế sát thực tiễn và có bằng chứng.

Các trao đổi của đoàn công tác Liên minh Hợp tác xã Việt Nam tập trung vào định hướng nghiên cứu của Trung tâm về quản trị hợp tác xã, phát triển bền vững, chuỗi giá trị, chuyển đổi xanh cũng như cơ chế chuyển giao kết quả nghiên cứu tới hợp tác xã và cơ quan quản lý. Đoàn cũng tìm hiểu khả năng tổ chức các chương trình đào tạo, nghiên cứu chung và trao đổi học thuật dành cho cán bộ Liên minh Hợp tác xã Việt Nam và các hợp tác xã trong nước.

Trên cơ sở đó, Chủ tịch Cao Xuân Thu Vân đề xuất hai bên nghiên cứu khả năng hợp tác trong các lĩnh vực như trao đổi tài liệu, đào tạo ngắn hạn, nghiên cứu chung, tổ chức hội thảo chuyên đề và hỗ trợ xây dựng năng lực nghiên cứu về hợp tác xã tại Việt Nam.

Ngày làm việc tại Cork cho thấy mục tiêu của đoàn không chỉ dừng ở việc tham quan các mô hình thành công mà hướng tới tìm kiếm những kinh nghiệm có thể chuyển hóa thành chương trình hợp tác cụ thể. Từ bài học của mô hình hợp tác xã Barryroe sở hữu gần như cả chuỗi giá trị nông nghiệp đến đề xuất hợp tác nghiên cứu với UCC, các nội dung trao đổi đều hướng vào những vấn đề mà khu vực hợp tác xã Việt Nam đang cần giải quyết nếu muốn nâng cao giá trị nông sản và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị .

Barryroe Co-op và UCC là gì

Barryroe Co-op là một hợp tác xã nông nghiệp lâu đời và quy mô lớn tại hạt Cork, miền Nam Ireland, thành lập năm 1925, trụ sở tại Lislevane, Bandon. Hợp tác xã thuộc sở hữu của các nông dân thành viên và hoạt động đa ngành, phục vụ dải ven biển Tây Cork qua 5 chi nhánh, do Tổng giám đốc Peadar Murphy điều hành.

Barryroe hoạt động trải trên 5 mảng, gồm thu mua sữa, kinh doanh ngũ cốc và thức ăn chăn nuôi, chăn nuôi và chế biến thịt lợn qua công ty con Staunton Foods, bán lẻ vật tư nông nghiệp cùng hàng tiêu dùng, và đầu tư bất động sản qua công ty con Barryroe Properties. Trong đó, giết mổ, chế biến và xuất khẩu thịt lợn được xem là hoạt động nổi bật nhất.

Cần phân biệt Barryroe với Carbery. Barryroe thu mua sữa của thành viên rồi chuyển sang Carbery Milk Products để chế biến, và cùng ba hợp tác xã Tây Cork khác đồng sở hữu doanh nghiệp chế biến này. Nói cách khác, các sản phẩm sữa chế biến sâu như phô mai hay whey protein thuộc về Carbery, còn Barryroe giữ vai trò tổ chức vùng nguyên liệu và các mảng kinh doanh riêng của mình.

Trung tâm Nghiên cứu Hợp tác xã thuộc Đại học University College Cork (UCC) được thành lập năm 1980, là trung tâm nghiên cứu lâu đời nhất của trường, chuyên nghiên cứu, đào tạo và tư vấn về mọi khía cạnh của tổ chức và phát triển hợp tác xã, vận hành các chương trình thạc sĩ về hợp tác xã và hợp tác với các tổ chức hợp tác xã trong, ngoài nước. Đáng chú ý, chính Carbery tài trợ học bổng cho một chương trình thạc sĩ về phát triển bền vững, nông nghiệp thực phẩm và hợp tác xã tại UCC.