'Bán giấy ăn tiền' trong những phòng thí nghiệm về môi trường

Con số "đạt chuẩn" theo yêu cầu

Vụ việc mới nhất được Công an TPHCM thông tin ngày 10/10. Theo đó, Cơ quan Cảnh sát điều tra (CSĐT) Công an TPHCM đã khởi tố 5 vụ án, bắt tạm giam 21 bị can về các tội "Giả mạo trong công tác" và "Mua bán trái phép hóa đơn", liên quan đến hoạt động quan trắc, phân tích môi trường trên địa bàn thành phố.

Trước đó, thực hiện chỉ đạo của Bộ Công an, ngày 24/9, hơn 250 cán bộ, chiến sĩ Công an TPHCM được chia thành 5 tổ công tác, đồng loạt khám xét 6 địa điểm thuộc 5 đơn vị, gồm: Công ty Cổ phần Xây dựng và Môi trường Đại Phú, Công ty Cổ phần Kỹ thuật Tiêu chuẩn QCVN Việt Nam, Trung tâm Công nghệ Môi trường (CEFINEA), Trung tâm Phân tích và Đo đạc Môi trường Phương Nam và Công ty Cổ phần Kiểm nghiệm Thực phẩm và Môi trường Navitek.

Lực lượng Công an TPHCM làm việc tại một đơn vị quan trắc, phân tích môi trường trong đợt khám xét. Ảnh: Công an cung cấp

Quá trình khám xét, lực lượng Công an thu giữ 288 thùng tài liệu, 163 CPU, 4 ổ cứng, 3 USB, 7 thiết bị phân tích chỉ tiêu môi trường và 22 con dấu. Ngoài ra, 158 người có liên quan cùng đại diện một số doanh nghiệp sử dụng hóa đơn đã được mời làm việc.

Qua đấu tranh, khai thác dữ liệu, Cơ quan CSĐT xác định các đối tượng đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao trong quá trình quản lý, phân tích, kiểm tra để chỉnh sửa các thông số môi trường vượt quy chuẩn thành đạt chuẩn, hoặc thấp hơn kết quả thực tế. Sai phạm được tổ chức, phân công chặt chẽ qua nhiều công đoạn, từ phân tích mẫu đến phát hành phiếu kết quả. Khi vụ việc bị phát hiện, một số người còn tìm cách tiêu hủy, thay đổi tài liệu, chứng cứ điện tử và dữ liệu liên quan nhằm che giấu hành vi vi phạm.

Danh sách bị can cho thấy sai phạm không chỉ dừng lại ở một số nhân viên phòng thí nghiệm mà còn liên quan đến những người giữ vị trí quản lý, điều hành. Trong số các bị can có Nguyễn Như Hiển (SN 1980), Giám đốc CEFINEA; Đinh Tấn Thu (SN 1978), Giám đốc Phương Nam; Hoàng Hoài (SN 1977), Tổng Giám đốc Navitek, cùng nhiều giám đốc kỹ thuật, trưởng phòng thí nghiệm, kế toán và nhân viên. Một số giám đốc, phó giám đốc doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khác cũng bị khởi tố về tội "Mua bán trái phép hóa đơn" để hợp thức hóa các khoản chi phí phát sinh.

Theo Công an TPHCM, đây là vụ án phức tạp, với hành vi vi phạm kéo dài. Cơ quan CSĐT đang tiếp tục mở rộng điều tra, làm rõ vai trò, trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân có liên quan.

Từ trạm tự động đến phòng thí nghiệm của Bộ, ngành

Năm vụ án ở TPHCM không phải những vụ việc riêng lẻ. Cuối tháng 9, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy phối hợp với Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường, Bộ Công an, khởi tố 3 vụ án, 28 bị can về tội "Giả mạo trong công tác" theo khoản 2 Điều 359 Bộ luật Hình sự (BLHS), xảy ra tại 10 phòng thí nghiệm thuộc 4 bộ, ngành.

Các phòng thí nghiệm này thuộc những viện, trung tâm của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Bộ Công Thương và Tập đoàn Hóa chất Việt Nam. Riêng tại Viện Khoa học công nghệ năng lượng và môi trường, một giám đốc và một nguyên giám đốc trung tâm tại TPHCM đã bị khởi tố.

Bên trong phòng thí nghiệm của một đơn vị quan trắc môi trường. Ảnh: Công an cung cấp

Theo kết quả điều tra ban đầu, các bị can đã sửa số liệu phân tích từ "không đạt" thành "đạt", lấy mẫu không đúng quy trình, thậm chí "bán giấy ăn tiền" để cấp kết quả theo yêu cầu của khách hàng. Những sai phạm này diễn ra trong thời gian dài. C04 còn xác định vụ án có dấu hiệu của các tội "Tham ô tài sản", "Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản", "Mua bán trái phép hóa đơn" và "Trốn thuế".

Cũng trong thời gian này, ngày 30/9, Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Lạng Sơn khởi tố một phó giám đốc và một phó trưởng phòng thuộc Trung tâm Tài nguyên môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, về tội "Giả mạo trong công tác". Theo Công an tỉnh Lạng Sơn, nhằm giữ chân khách hàng, khi doanh nghiệp đề nghị, các bị can đã đồng ý và chỉ đạo cấp dưới điều chỉnh thông số môi trường mà không lấy mẫu hoặc tổ chức phân tích lại.

Trước đó, cuối tháng 3, Bộ Công an thông tin Cơ quan CSĐT đã khởi tố 74 bị can về 10 tội danh trong vụ án can thiệp dữ liệu tại các trạm quan trắc tự động. Các bị can thuộc 59 doanh nghiệp xả thải, lắp đặt thiết bị quan trắc, trong đó có cả cán bộ thuộc cơ quan quản lý nhà nước về môi trường.

Đáng chú ý, dù thiết bị quan trắc tại nguồn thải được niêm phong và có camera giám sát, dữ liệu vẫn bị can thiệp từ xa bằng phần mềm, khiến số liệu truyền về Sở Nông nghiệp và Môi trường các địa phương luôn nằm trong giới hạn cho phép. Trong hơn 300 trạm của các chủ nguồn thải bị khám xét, gần 160 trạm bị phát hiện có dấu hiệu can thiệp, làm sai lệch dữ liệu.

Đặt các vụ án cạnh nhau mới thấy hết mức độ đáng lo ngại của tình trạng này. Thông tin về môi trường của một cơ sở sản xuất được chuyển đến cơ quan quản lý qua hai kênh chính: dữ liệu từ hệ thống quan trắc tự động truyền trực tiếp và phiếu kết quả phân tích mẫu định kỳ. Cả hai kênh đều đã bị can thiệp, làm sai lệch. Đáng nói, những phiếu kết quả không trung thực không chỉ xuất phát từ các công ty dịch vụ mà còn được phát hành tại phòng thí nghiệm của viện, trung tâm thuộc bộ, ngành và đơn vị sự nghiệp địa phương.

Theo Điều 110 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, hoạt động quan trắc môi trường phục vụ quản lý nhà nước phải do tổ chức đáp ứng các điều kiện theo quy định thực hiện. Để được chứng nhận đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường, tổ chức phải đáp ứng các yêu cầu về nhân lực, trang thiết bị, điều kiện kỹ thuật của phòng thí nghiệm, cũng như quy trình và phương pháp quan trắc. Nói cách khác, pháp luật đặt những đơn vị này vào vị trí "người gác cổng", cung cấp dữ liệu làm căn cứ cho công tác quản lý, giám sát và kiểm soát ô nhiễm.

Thế nhưng, khi chính những "người gác cổng" sửa số liệu theo yêu cầu, kết quả quan trắc và phân tích không còn phản ánh đúng thực trạng môi trường. Như Công an TPHCM nhận định, hậu quả không chỉ là làm mất tính trung thực, khách quan của hoạt động kiểm nghiệm mà còn tạo điều kiện che giấu hành vi gây ô nhiễm, cản trở công tác quản lý nhà nước và xâm hại quyền lợi cộng đồng.

Nước thải, khí thải vượt quy chuẩn nhưng vẫn được xác nhận "đạt" trên giấy, trong khi người dân sống cạnh nhà máy, bên những dòng kênh tiếp nhận nước thải phải trực tiếp đối mặt với nguy cơ ô nhiễm. Trong cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp, những đơn vị nghiêm túc đầu tư hệ thống xử lý chất thải có thể chịu thiệt thòi trước những cơ sở chỉ cần một phiếu kết quả "đẹp" để che lấp sai phạm.

Sau vụ án liên quan đến các trạm quan trắc tự động, ngày 02/4, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có văn bản đề nghị các địa phương tăng cường rà soát, kiểm tra, giám sát hệ thống quan trắc tự động nước thải, khí thải. Tuy nhiên, những vụ án được phát hiện từ cuối tháng 9 cho thấy công tác kiểm soát không thể dừng ở các thiết bị truyền dữ liệu tự động mà cần mở rộng sang cả khâu lấy mẫu, phân tích và phát hành kết quả.

Việc rà soát cần đi sâu vào phòng thí nghiệm, đối chiếu dữ liệu gốc với phiếu kết quả đã phát hành, tổ chức lấy mẫu đối chứng độc lập tại các nguồn thải lớn, đồng thời xem xét lại hồ sơ môi trường có sử dụng kết quả phân tích của những đơn vị đang bị điều tra. Chỉ khi dữ liệu được kiểm chứng độc lập và xuyên suốt từ đầu vào đến đầu ra, những con số "đạt chuẩn" mới thực sự có giá trị.

Công an TPHCM khuyến cáo các đơn vị phân tích, kiểm nghiệm, quan trắc môi trường tuyệt đối không vì lợi ích kinh tế hoặc theo yêu cầu của khách hàng mà can thiệp, chỉnh sửa số liệu. Doanh nghiệp sử dụng dịch vụ cũng cần hiểu rằng một phiếu kết quả "đạt" được đặt hàng không phải là "lá bùa" miễn trừ trách nhiệm. Mọi hành vi cố ý làm giả, làm sai lệch kết quả phân tích, quan trắc đều có thể bị xử lý nghiêm theo quy định pháp luật. Tổ chức, cá nhân phát hiện dấu hiệu vi phạm cần kịp thời cung cấp thông tin, tài liệu cho cơ quan Công an để xác minh, xử lý.