Bản sắc văn hóa tạo sức hút riêng cho du lịch Sả Xéng (Tả Phìn)

Bên cạnh gìn giữ tri thức bài thuốc tắm lá của người Dao đỏ, người dân thôn Sả Xéng, xã Tả Phìn (Lào Cai) còn đưa các di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như Nghi lễ Cấp sắc, Lễ hội Pút Tồng (Tết nhảy), Chữ Nôm vào du lịch, tạo sinh kế cho 312/319 hộ. 9 tháng năm 2026, thôn đón 126.589 lượt khách. Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, câu chuyện ở Sả Xéng cho thấy tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị: văn hóa chỉ trở thành nguồn lực bền vững khi người giữ gìn văn hóa được thụ hưởng từ chính giá trị ấy.

Xã Tả Phìn từ trên cao.

Xã Tả Phìn từ trên cao.

Năm 2026 là năm đầu tiên cả nước có Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, theo Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam được Quốc hội thông qua ngày 24/4/2026. Trước đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị đã xác định Nhân dân là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và thụ hưởng các giá trị văn hóa.

Ở Sả Xéng, tinh thần ấy hiện diện trong đời sống hằng ngày. Xã Tả Phìn có 8 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được ghi danh từ năm 2012 đến năm 2023. Với người Dao là Nghi lễ Cấp sắc, Lễ hội Pút Tồng (Tết nhảy), Chữ Nôm, nghề chạm khắc bạc, nghề làm trống và nghệ thuật trang trí trên trang phục. Với người Mông là nghề chạm khắc bạc và nghệ thuật làm trang phục.

Tả Phìn có 8 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được ghi danh từ năm 2012 đến năm 2023.

Tả Phìn có 8 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được ghi danh từ năm 2012 đến năm 2023.

Nghề chạm khắc bạc và nghề làm trống, hai trong 8 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nghề chạm khắc bạc và nghề làm trống, hai trong 8 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Ông Nguyễn Đức Mạnh - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tả Phìn, cho rằng chính những giá trị này làm nên sản phẩm du lịch, giúp đa dạng hóa dịch vụ và phát triển du lịch chăm sóc sức khỏe.

Đến Sả Xéng, du khách ngồi thêu cùng phụ nữ Dao bên hiên nhà, xem nghệ nhân đốt lò, chạm từng đường hoa văn lên vòng bạc, theo người dân lên rừng hái lá thuốc.

Câu đối chữ Nôm Dao trong ngày cưới, tấm khăn đỏ trùm kín của cô dâu, bộ tranh thờ trong lễ Cấp sắc là những lớp văn hóa khiến du khách muốn ở lại lâu hơn.

Theo thống kê của UBND xã, nhờ các hành trình gắn với trải nghiệm văn hóa, thời gian lưu trú bình quân của khách đã tăng từ 1,2 lên 2,5 ngày.

Sức hút ấy hiện rõ qua cảm nhận của chính du khách. Gần một phần ba lượng khách đến Sả Xéng trong 9 tháng năm 2026 là người nước ngoài. Nhiều người tìm về không chỉ để ngắm ruộng bậc thang, mà để được sống chậm, trải nghiệm cùng người Dao.

Không chỉ khách quốc tế, Sả Xéng còn là điểm dừng chân của những người con xa xứ muốn hiểu thêm về quê hương. Chị Trần Thu Phương, du khách đến từ Cộng hòa Séc, về Việt Nam thăm gia đình và chọn tour Tả Phìn trong hành trình khám phá đất nước.

Về Việt Nam lần này, ngoài thời gian dành cho gia đình, tôi chọn Tả Phìn là điểm đến để khám phá những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào nơi đây. Tôi rất ấn tượng với Tả Phìn sau khi trải nghiệm tắm lá thuốc, tìm hiểu văn hóa đồng bào các dân tộc địa phương.

Chị Trần Thu Phương - Du khách đến từ Cộng hòa Séc

Du khách nước ngoài trải nghiệm vào rừng hái lá thuốc.

Du khách nước ngoài trải nghiệm vào rừng hái lá thuốc.

Du khách nước ngoài ghi lại cảnh đẹp tại thôn Sả Xéng, xã Tả Phìn.

Du khách nước ngoài ghi lại cảnh đẹp tại thôn Sả Xéng, xã Tả Phìn.

Triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW, xã Tả Phìn mở lớp chữ Nôm Dao, lớp múa khèn Mông để trao truyền tri thức bản địa cho thế hệ trẻ; phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch bồi dưỡng chủ homestay, hướng dẫn viên người địa phương.

Xã đang xây dựng Nhãn hiệu chứng nhận “Du lịch cộng đồng Tả Phìn”, dự kiến được cấp văn bằng bảo hộ vào tháng 12/2027, với bộ tiêu chí về lưu trú, ăn uống, tắm lá thuốc, trải nghiệm văn hóa và hàng thủ công. Bộ tiêu chí này cũng giúp phân biệt dịch vụ tắm lá truyền thống với dịch vụ chạy theo trào lưu.

Phụ nữ Dao đỏ thêu thổ cẩm; không gian trưng bày trang phục truyền thống trong một ngôi nhà gỗ ở Tả Phìn.

Phụ nữ Dao đỏ thêu thổ cẩm; không gian trưng bày trang phục truyền thống trong một ngôi nhà gỗ ở Tả Phìn.

Lễ cưới của người Dao đỏ: cô dâu trong trang phục truyền thống, khăn đỏ trùm kín; câu đối chữ Nôm Dao treo trong nhà.

Lễ cưới của người Dao đỏ: cô dâu trong trang phục truyền thống, khăn đỏ trùm kín; câu đối chữ Nôm Dao treo trong nhà.

Ông Vũ Xuân Quý - Chủ tịch UBND xã Tả Phìn cho biết, thời gian tới, xã tập trung bảo tồn và phát triển ổn định 120 ha cây dược liệu, tăng liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã để chế biến sâu, xây dựng thương hiệu “Dược liệu Tả Phìn” gắn với thuốc tắm Dao đỏ. Mục tiêu đến năm 2030, Sả Xéng đón 300.000 lượt khách/năm và 100% hộ dân được hưởng lợi từ du lịch.

Theo ông Thào A Sinh - Bí thư Đảng ủy xã Tả Phìn, không nhất thiết hộ nào cũng làm homestay: hộ đủ điều kiện thì đón khách lưu trú, hộ chưa đủ điều kiện có thể làm thổ cẩm, chế biến thực phẩm hoặc cung cấp lá thuốc.

Hiện 312/319 hộ trong thôn tham gia du lịch, với 35 homestay và 10 cơ sở tắm lá tập trung. Năm 2024, thôn Sả Xéng đón 62.142 lượt khách; năm 2025 đón 71.428 lượt; 9 tháng năm 2026 đón 126.589 lượt, trong đó có 40.322 lượt khách quốc tế, chiếm 31,8%. Doanh thu du lịch tăng từ 27,96 tỷ đồng năm 2024 lên 48,21 tỷ đồng năm 2025; riêng 9 tháng năm 2026 đạt 55 tỷ đồng, vượt cả năm 2025. Tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 18,5% năm 2020 xuống còn 3,5% năm 2026.

Với những kết quả đó, Sả Xéng được chọn dự Hội thi “Điểm đến du lịch nông thôn Việt Nam tốt nhất” năm 2026.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Thào A Sinh, người Dao đỏ dùng trên 200 loài cây để làm thuốc tắm. Mỗi bài thuốc thường gồm từ 10 đến hơn 100 loại cây rừng, phối hợp theo bí quyết riêng của từng dòng họ; một nồi nước tắm ở Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ dùng khoảng 75 loại cây.

Người Dao đỏ ở Tả Phìn vẫn duy trì thói quen tắm lá thuốc sau ngày lao động, giúp giảm đau mỏi, thư giãn cơ thể. Theo kinh nghiệm của người Dao, phụ nữ sau sinh được tắm nước lá để cơ thể hồi phục; trẻ nhỏ bị cảm được đun nồi lá cho xông. Từ những bài thuốc trong gia đình, nay người Dao ở Tả Phìn đã làm ra các sản phẩm thuốc tắm, thuốc ngâm chân phục vụ du khách.

Ông Thào A Sinh - Bí thư Đảng ủy xã Tả Phìn nói:

Hiện xã có khoảng 106 ha dược liệu và vùng nguyên liệu tự nhiên. Hợp tác xã Sapa Secrets liên kết với hơn 20 hộ dân xây dựng vùng nguyên liệu tía tô khoảng 5 ha, mỗi năm thu mua khoảng 100 tấn tía tô tươi. Bã lá sau khi đun không đổ ra suối mà được ủ vi sinh làm phân bón cho vườn atiso, rau và cây ăn quả.

Tại Công ty Cổ phần Sapanapro, doanh nghiệp cộng đồng của người Dao, người Mông, lá thuốc được khai thác theo vòng quay. Ông Lý Láo Lở - Giám đốc công ty, chia sẻ: “Nếu mình lấy mãi thì nó cũng hết. Chúng tôi vừa trồng vừa khai thác, vừa nhân giống và trồng xen vào để lấy quay vòng, lúc nào cũng có, gọi là sản xuất bền vững”.

Tri thức về cây thuốc nằm trong tay người Dao đỏ. Theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW, câu hỏi ai được thụ hưởng từ sản phẩm này không thể bỏ qua.

Hiện người dân được hưởng lợi qua ba kênh: bán nguyên liệu, làm công và góp vốn. Sapanapro có hơn 100 hộ người Dao, người Mông là cổ đông; mỗi hộ vừa bán dược liệu tươi theo giá cam kết, vừa nhận tiền công đun nấu, chế biến, phục vụ ngâm tắm, vừa nhận cổ tức hằng năm. Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ có 120 thành viên; theo bà Tẩn Tả Mẩy - Giám đốc hợp tác xã, điểm trải nghiệm mỗi năm đón khoảng 9.000 lượt khách, tạo việc làm cho 6 lao động thường xuyên và 35 lao động thời vụ, doanh thu từ lĩnh vực này đạt 600 triệu đồng.

Toàn thôn có 1.560 lao động trực tiếp và gián tiếp làm du lịch, thu nhập bình quân 6–8 triệu đồng/người/tháng. Ban Quản lý du lịch cộng đồng điều phối khách đều giữa các hộ để tránh chèo kéo; doanh thu dịch vụ cá thể thuộc về hộ gia đình, quỹ thôn được công khai hằng tháng. Theo Anh Nguyên - Đại diện quản lý Vườn đá Tả Phìn cho biết: "Sắp tới, tại gia đình tôi sẽ có một bản người Dao thu nhỏ với khoảng 30 gian bán hàng cho đồng bào, để bà con không phải bán ở ngoài đường".

Vườn đá Tả Phìn, khu du lịch sinh thái kết hợp nghỉ dưỡng nổi tiếng nằm tại thôn Sả Xéng, xã Tả Phìn.

Vườn đá Tả Phìn, khu du lịch sinh thái kết hợp nghỉ dưỡng nổi tiếng nằm tại thôn Sả Xéng, xã Tả Phìn.

Bồn tắm có thể dựng ở nhiều nơi, nhưng cây thuốc của rừng Tả Phìn và bài thuốc của người Dao đỏ thì khó nơi nào sao chép được. Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 năm nay là dịp nhìn lại để thấy: ở Sả Xéng, văn hóa đã thành sức hút riêng cho du lịch. Giữ được nguồn lá, giữ được chất lượng và để người giữ nghề được hưởng xứng đáng, hơi ấm từ lá rừng sẽ còn giữ chân du khách lâu dài.

Lê Lý - Tuấn Nam

Nguồn Lào Cai: https://baolaocai.vn/ban-sac-van-hoa-tao-suc-hut-rieng-cho-du-lich-sa-xeng-ta-phin-post914755.html