Bằng đại học đắt đỏ, đầu ra bấp bênh: Cử nhân lạc lối tìm việc

Ảnh: The Atlantic

Trong khi thị trường lao động Mỹ đã phục hồi tương đối ổn định sau đại dịch, thì một lực lượng lao động quan trọng - những cử nhân trẻ tốt nghiệp đại học - lại đang chật vật tìm việc trong bối cảnh tỷ lệ thất nghiệp cao nhất hơn một thập kỷ qua.

Bằng đại học không còn là tấm vé đảm bảo việc làm

Rebecca Atkins, 25 tuổi, là một trong rất nhiều sinh viên Mỹ mới ra trường đang loay hoay giữa vòng luẩn quẩn thất nghiệp và làm thêm tạm bợ. Dù đã tốt nghiệp với bằng cử nhân Luật và Công lý từ một trường đại học danh tiếng ở thủ đô Washington, cô vẫn chưa thể tìm được một công việc toàn thời gian đúng chuyên môn. Trong suốt hai năm qua, Atkins đã nộp hơn 250 đơn xin việc, nhưng hầu hết đều không nhận được hồi đáp. “Tôi bắt đầu nghi ngờ chính mình, nghĩ rằng mình là một người thất bại”, cô chia sẻ.

Atkins không đơn độc. Theo số liệu của chính phủ Mỹ, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm cử nhân mới tốt nghiệp hiện ở mức 5,8% - cao nhất kể từ năm 2013 nếu không tính giai đoạn gián đoạn do đại dịch COVID-19. Điều đáng lo ngại là con số này luôn cao hơn mức thất nghiệp chung toàn quốc (dao động từ 3,5% đến 4%) - một điều bất thường theo đánh giá của các chuyên gia lao động.

Ảnh: Raghavendra Rao

Tác động kép từ đại dịch và bất ổn chính sách

Các chuyên gia nhận định nguyên nhân của tình trạng này là sự kết hợp giữa chu kỳ chững lại trong tuyển dụng hậu đại dịch và bất ổn kinh tế dưới nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump. Những ngành nghề từng là điểm đến hấp dẫn cho sinh viên mới tốt nghiệp như công nghệ, tài chính và dịch vụ doanh nghiệp đang chứng kiến sự sụt giảm đáng kể về cơ hội việc làm.

Ông Matthew Martin, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Oxford Economics cho biết, số lượng việc làm trong các ngành dịch vụ chuyên nghiệp và kinh doanh đã giảm hơn 40% kể từ năm 2021. Một phần nguyên nhân đến từ việc các công ty điều chỉnh lại quy mô sau giai đoạn tuyển dụng ồ ạt năm 2022. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo về tác động dài hạn của trí tuệ nhân tạo (AI) khi nhiều vị trí cấp thấp có nguy cơ bị thay thế.

Trong khi đó, theo ông Gregory Daco, nhà kinh tế trưởng tại EY-Parthenon, những thay đổi lớn trong chính sách thương mại, thuế và quản trị của chính quyền Tổng thống Trump khiến nhiều doanh nghiệp chọn cách “đóng băng” hoạt động tuyển dụng, chờ tín hiệu rõ ràng hơn từ môi trường vĩ mô.

Tuy nhiên, ông Daco cũng khuyến cáo không nên quá vội vàng quy kết AI là thủ phạm chính, vì thực tế đa số doanh nghiệp vẫn đang ở giai đoạn đầu thử nghiệm công nghệ này và chưa đạt đến mức ảnh hưởng lớn đến thị trường lao động.

Gánh nặng tài chính và sự bào mòn động lực

Tại Mỹ, chi phí học đại học thuộc hàng cao nhất thế giới. Theo dữ liệu chính thức, sinh viên đại học phải chi trung bình khoảng 27.673 USD/năm cho bậc cử nhân. Để trang trải khoản chi phí khổng lồ này, hơn 36% sinh viên đã phải vay nợ từ chính phủ liên bang, với khoản nợ trung bình khoảng 29.550 USD khi tốt nghiệp.

Tuy nhiên, ngay cả với những sinh viên không vay nợ, thị trường lao động đầy rủi ro cũng khiến họ cảm thấy chông chênh. Katie Bremer, tốt nghiệp năm 2021 với bằng kép về Khoa học Môi trường và Y tế Cộng đồng, phải mất hơn một năm để tìm được công việc đầu tiên, và đó lại là một vị trí không liên quan đến ngành học. Để duy trì thu nhập, cô còn phải làm thêm công việc giữ trẻ vào buổi tối.

Ảnh: Business Insider

“Tôi cảm giác như mình làm việc suốt ngày đêm, nhưng vẫn không thể theo kịp chi phí sinh hoạt”, Bremer kể. “Thật khó để tưởng tượng làm sao với mức thu nhập đó, tôi có thể đạt được những cột mốc trong đời mà xã hội mong đợi ở một người trẻ: mua nhà, tiết kiệm, lập gia đình”.

Cô thừa nhận đã từng nhiều lần tự hỏi: “Thế hệ của tôi rồi sẽ xoay sở ra sao?”.

Lời cảnh báo với hệ thống

Khủng hoảng việc làm đối với sinh viên mới ra trường không đơn thuần là vấn đề thị trường, mà là lời cảnh báo nghiêm túc đối với hệ thống giáo dục đại học Mỹ. Trong nhiều năm, bằng đại học được xem là con đường dẫn đến thành công và thịnh vượng. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, những cam kết đó đang lung lay.

Theo các chuyên gia, cần có sự điều chỉnh trong định hướng ngành học và kỳ vọng nghề nghiệp ngay từ ghế giảng đường. Một số cho rằng sinh viên nên cân nhắc các ngành học thực tiễn hơn, phù hợp với nhu cầu thị trường hiện tại và tương lai.

“Tình hình có khả năng sẽ tồi tệ hơn trước khi trở nên tốt hơn”, ông Matthew Martin dự đoán. Trong ngắn hạn, sinh viên có thể sẽ phải linh hoạt hơn trong việc chọn lựa nghề nghiệp, trong khi các trường đại học cần điều chỉnh chương trình đào tạo để phù hợp với nhu cầu ngày càng thay đổi của nền kinh tế.

Từ bài toán cá nhân đến chính sách quốc gia

Thế hệ trẻ Mỹ đang đối mặt với một ngã rẽ quan trọng. Sự bấp bênh trong công việc không chỉ ảnh hưởng đến cuộc sống cá nhân mà còn tác động đến niềm tin vào hệ thống giáo dục, thị trường lao động và cả tương lai quốc gia. Với những người trẻ như Atkins hay Bremer, hành trình trưởng thành trở nên đầy bất trắc, khi giấc mơ Mỹ từng là biểu tượng của cơ hội, giờ đây lại trở thành cuộc chơi đầy rủi ro.

Ảnh: US News

Khủng hoảng việc làm hậu tốt nghiệp tại Mỹ đang phơi bày một nghịch lý lớn: bằng đại học vẫn là khoản đầu tư đắt đỏ bậc nhất, nhưng không còn bảo chứng cho đầu ra nghề nghiệp tương xứng. Những tiếng nói từ người trong cuộc cho thấy tác động tâm lý và tài chính có thể kéo dài nhiều năm, làm chậm các cột mốc phát triển cá nhân, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới đào tạo, tư vấn hướng nghiệp và chính sách hỗ trợ người học.

Giới chuyên gia cho rằng sự điều chỉnh sẽ không diễn ra trong ngày một ngày hai. Song, từ góc độ giáo dục, đây là thời điểm hệ thống đại học Mỹ cần tái định vị vai trò: chuyển trọng tâm từ mở rộng tuyển sinh sang củng cố chất lượng kỹ năng, tăng trải nghiệm thực hành, cập nhật chương trình trước làn sóng công nghệ và giảm rào cản phi lý ở các vị trí đầu vào. Với sinh viên, thích nghi linh hoạt và lựa chọn ngành gắn với nhu cầu tương lai sẽ trở thành yếu tố quyết định.

Câu hỏi “thế hệ này rồi sẽ xoay sở ra sao” vì thế không chỉ là nỗi trăn trở của người trẻ, mà là bài toán chính sách dài hạn của một nền giáo dục đang đứng trước sức ép tự chuyển mình.

Hồng Nhung