Báo chí cách mạng trước thử thách an ninh thông tin trong thời đại số

Giữ sự thật là giữ nền tảng của niềm tin xã hội

Có những thời điểm, báo chí không chỉ làm nhiệm vụ phản ánh đời sống, mà còn phải trở thành một điểm tựa để xã hội nhận diện đúng - sai, thật - giả, thiện - ác, xây dựng - phá hoại. Trong bối cảnh hiện nay, khi không gian mạng đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội, nhiệm vụ ấy càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Chủ tịch Hồ Chí Minh với các đại biểu dự Đại hội lần thứ III những người viết báo VN (8/9/1962) Ảnh: Tư liệu TTXVN

Từ số báo Thanh Niên đầu tiên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập năm 1925, báo chí cách mạng Việt Nam đã ra đời trong một sứ mệnh đặc biệt: phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân, thức tỉnh lòng yêu nước, tập hợp sức mạnh dân tộc và đồng hành cùng vận mệnh đất nước. Báo chí cách mạng không đứng ngoài nhân dân để quan sát nhân dân, mà ở trong nhân dân, cùng nhân dân đi qua chiến tranh, gian khó, đổi mới, hội nhập và phát triển. Chính vì vậy, trong lịch sử hơn một thế kỷ của mình, báo chí cách mạng Việt Nam không chỉ là lịch sử của nghề báo, mà còn là lịch sử của niềm tin xã hội.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Nhiệm vụ của báo chí là phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng”; đồng thời nhấn mạnh: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng”. Lời dạy ấy vẫn còn nguyên giá trị trong hôm nay, nhưng được đặt trong một không gian mới, phức tạp hơn, nhanh hơn và khó lường hơn. Nếu trước đây, người làm báo chiến đấu với sự bưng bít thông tin, với bom đạn, với điều kiện tác nghiệp gian khổ, thì hôm nay người làm báo còn phải đối diện với tin giả, tin xấu độc, thông tin xuyên tạc, thao túng dư luận, tội phạm công nghệ cao, sự lạm dụng trí tuệ nhân tạo và những chiến dịch tác động vào nhận thức xã hội.

Các nền tảng số xuyên biên giới như Google, Facebook (nay là Meta), TikTok, X... không chỉ là công cụ lan truyền mà còn trở thành nhà phân phối nội dung chính - kiểm soát phần lớn lưu lượng truy cập, doanh thu quảng cáo và thuật toán hiển thị tin tức.

Trong thời đại số, thông tin không còn đi theo dòng chảy một chiều. Mỗi chiếc điện thoại thông minh có thể trở thành một “điểm phát sóng”. Mỗi tài khoản mạng xã hội có thể trở thành một nguồn phát tán thông tin. Một tin đồn có thể lan đi rất nhanh. Một hình ảnh bị cắt ghép, một đoạn âm thanh giả, một video do trí tuệ nhân tạo tạo ra có thể gây hoang mang, làm tổn hại danh dự cá nhân, ảnh hưởng đến uy tín tổ chức, thậm chí tác động đến trật tự xã hội.

Trong môi trường ấy, điều đáng lo không phải chỉ là thiếu thông tin, mà là thừa thông tin nhưng thiếu sự thật; nhiều tiếng nói nhưng ít kiểm chứng; nhiều cảm xúc nhưng thiếu trách nhiệm; nhiều lan truyền nhưng ít hiểu biết pháp luật và đạo đức xã hội.

Khi xã hội hoang mang trước một luồng tin chưa kiểm chứng, báo chí phải giúp công chúng bình tĩnh. Khi tin giả, tin xấu độc lan truyền, báo chí phải kịp thời xác minh, phản bác và định hướng. Khi một vụ việc phức tạp gây bức xúc xã hội, báo chí phải đưa tin đúng bản chất, đúng pháp luật, đúng tinh thần nhân văn, không để cảm xúc đám đông lấn át lý trí và kỷ cương.

Các ấn phẩm báo chí uy tín, thu hút nhiều độc giả.

Giữ sự thật trong báo chí, vì vậy, không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp. Đó còn là yêu cầu của an ninh xã hội.

Một xã hội không thể ổn định nếu thông tin giả được lan truyền như thật, nếu sự nghi ngờ bị kích động thành tâm lý đám đông, nếu các luận điệu xuyên tạc được khoác vỏ “ý kiến cá nhân”, nếu những vấn đề dân sinh bị bóp méo để gieo rắc mất niềm tin. Ở chiều ngược lại, một nền báo chí chính thống có uy tín sẽ giúp xã hội vững vàng hơn trước biến động, giúp nhân dân nhận diện đúng vấn đề, giúp cơ quan chức năng xử lý vụ việc trên nền tảng minh bạch, công tâm và đúng pháp luật.

Đặc biệt, trong bối cảnh tội phạm mạng, lừa đảo trực tuyến, đánh cắp dữ liệu, giả mạo danh tính, phát tán thông tin sai sự thật ngày càng tinh vi, báo chí càng có vai trò quan trọng trong tuyên truyền, cảnh báo và nâng cao sức đề kháng xã hội. Một bài báo kịp thời về thủ đoạn lừa đảo có thể giúp nhiều người tránh mất tài sản. Một phóng sự điều tra có trách nhiệm có thể góp phần phát hiện đường dây vi phạm pháp luật. Một tuyến bài phân tích sâu có thể giúp người dân hiểu hơn về quyền, nghĩa vụ và cách tự bảo vệ mình trong không gian số. Báo chí, ở góc độ đó, không chỉ đưa tin về an ninh, trật tự, mà còn tham gia trực tiếp vào việc xây dựng văn hóa pháp luật và ý thức tự bảo vệ của cộng đồng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Báo chí phải bám sát thực tiễn, tôn trọng sự thật, lấy lợi ích của nhân dân làm điểm xuất phát. Ảnh: TTXVN

Tuy nhiên, báo chí cách mạng không thể đấu tranh với cái sai bằng sự dễ dãi hoặc cực đoan. Phản ánh tiêu cực phải có chứng cứ. Phê bình phải có tinh thần xây dựng. Đấu tranh với vi phạm phải thượng tôn pháp luật. Thông tin về vụ án, vụ việc phải bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội, không làm tổn thương người vô can, không biến nỗi đau của nạn nhân thành món hàng câu khách, không làm ảnh hưởng đến quá trình điều tra, xét xử. Đây chính là văn hóa báo chí, đạo đức báo chí và cũng là trách nhiệm pháp lý của người làm báo trong một xã hội thượng tôn pháp luật.

Một nền báo chí có trách nhiệm không tô hồng hiện thực, nhưng cũng không gieo bi quan. Không né tránh cái xấu, nhưng không tiêu dùng nỗi đau. Không chạy theo cảm xúc nhất thời, nhưng cũng không lạnh lùng trước những vấn đề của nhân dân. Báo chí phải dũng cảm bảo vệ cái đúng, nhưng sự dũng cảm ấy phải đi cùng trí tuệ, sự công tâm, bản lĩnh chính trị và lòng nhân ái. Đó là phẩm chất cần có của người làm báo cách mạng trong thời đại số.

Làm chủ không gian số, góp phần bảo vệ an ninh quốc gia từ sớm, từ xa

Một thông điệp rất quan trọng trong bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là chuyển đổi số báo chí không thể chỉ được hiểu như việc đưa nội dung báo chí lên môi trường mạng. Chuyển đổi số báo chí không phải là có thêm một website, một fanpage, một kênh video hay một vài công cụ kỹ thuật. Đó phải là sự đổi mới toàn diện về tư duy, mô hình tòa soạn, quy trình tác nghiệp, quản trị dữ liệu, kiểm chứng thông tin, bảo vệ bản quyền, phát triển kinh tế báo chí và năng lực tương tác với công chúng.

Một tòa soạn số hiện đại phải là nơi sự thật được kiểm chứng nghiêm túc, dữ liệu được tổ chức khoa học, thông tin được phân tích có chiều sâu, sản phẩm báo chí được phân phối đa nền tảng nhưng vẫn giữ chuẩn mực. Ở đó, công nghệ không thay thế nhà báo, mà giúp nhà báo làm việc chính xác hơn, nhanh hơn, sâu hơn và gần công chúng hơn. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp, xử lý dữ liệu, phân tích xu hướng, nhưng không thể thay thế lương tri, bản lĩnh và trách nhiệm của người làm báo trước sự thật và trước nhân dân.

Bởi ngày nay, an ninh quốc gia không chỉ là an ninh lãnh thổ, an ninh biên giới, an ninh chính trị truyền thống, mà còn bao gồm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an ninh thông tin, an ninh tư tưởng và an ninh con người. Khi các nền tảng xuyên biên giới chi phối mạnh mẽ dòng chảy thông tin; khi thuật toán có thể quyết định nội dung nào được nhìn thấy nhiều hơn; khi tin giả, tin xấu độc, luận điệu xuyên tạc có thể len lỏi vào từng gia đình, từng nhóm xã hội; khi các thế lực thù địch, cơ hội chính trị lợi dụng vấn đề dân sinh để kích động chống phá, thì báo chí chính thống phải là lực lượng quan trọng trong bảo vệ trận địa tư tưởng, bảo vệ niềm tin xã hội và bảo vệ trật tự, kỷ cương trên không gian mạng.

Ra mắt chuyên trang về Đại hội XIV của Đảng trên Báo điện tử Công an nhân dân.

Điều này rất gần với chức năng, nhiệm vụ và truyền thống của lực lượng Công an nhân dân: bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế độ; bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội; chủ động phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh với các loại tội phạm và hành vi vi phạm pháp luật. Trong không gian số, nhiệm vụ ấy càng đòi hỏi sự phối hợp giữa lực lượng chức năng, cơ quan quản lý, nền tảng công nghệ, nhà trường, gia đình, cộng đồng và đặc biệt là báo chí. Báo chí không thay thế cơ quan bảo vệ pháp luật, nhưng báo chí có thể góp phần tạo nên “lá chắn nhận thức” cho xã hội: giúp người dân hiểu đúng, cảnh giác đúng, phản ứng đúng và hành động đúng trước những thông tin độc hại, thủ đoạn lừa đảo, âm mưu kích động, chia rẽ.

Ở góc độ này, hệ thống báo chí trong lực lượng Công an nhân dân có vai trò đặc biệt. Đó không chỉ là những cơ quan báo chí đưa tin về hoạt động của lực lượng Công an. Đó còn là kênh thông tin tin cậy về pháp luật, an ninh, trật tự; là diễn đàn tuyên truyền, giáo dục ý thức chấp hành pháp luật; là cầu nối giữa lực lượng Công an với nhân dân; là nơi lan tỏa hình ảnh người chiến sĩ Công an nhân dân bản lĩnh, nhân văn, vì nước quên thân, vì dân phục vụ; đồng thời là một mũi nhọn trong đấu tranh phản bác thông tin sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và bảo vệ bình yên cuộc sống.

Báo Điện tử CAND ra mắt giao diện và giới thiệu các tính năng của hệ thống quản trị mới, tăng cường trải nghiệm bạn đọc trên các nền tảng số; đáp ứng yêu cầu phát triển báo chí hiện đại trong giai đoạn chuyển đổi số quốc gia.

Muốn hoàn thành tốt nhiệm vụ đó, báo chí Công an nhân dân càng phải đi đầu trong đổi mới phương thức truyền thông. Công chúng hôm nay, nhất là công chúng trẻ, không tiếp cận thông tin theo cách cũ. Họ đọc nhanh hơn, xem nhiều hơn, tương tác nhiều hơn, nhưng cũng dễ bị dẫn dắt bởi cảm xúc, hình ảnh, xu hướng và thuật toán. Vì vậy, báo chí Công an nhân dân cần đưa thông tin pháp luật, thông tin an ninh, trật tự đến công chúng bằng ngôn ngữ hiện đại hơn, dễ hiểu hơn, sinh động hơn, đa phương tiện hơn, nhưng vẫn phải bảo đảm sự chính xác, chuẩn mực, nghiêm túc và nhân văn.

Một thông tin cảnh báo tội phạm mạng nếu được trình bày tốt có thể cứu nhiều người khỏi bẫy lừa đảo. Một bài viết phân tích âm mưu xuyên tạc nếu thuyết phục có thể giúp củng cố niềm tin. Một câu chuyện đẹp về người chiến sĩ công an nếu được kể chân thực có thể làm ấm lòng xã hội và bồi đắp hình ảnh lực lượng gần dân, trọng dân, vì dân.

Báo chí trong thời đại số cũng phải góp phần xây dựng văn hóa pháp luật.

Kỷ cương xã hội không chỉ được tạo lập bằng chế tài, mà còn bằng nhận thức, thói quen, niềm tin và sự tự giác của người dân. Báo chí có thể giúp pháp luật trở nên gần gũi hơn với đời sống, giúp những điều luật khô khan trở thành những câu chuyện dễ hiểu, giúp người dân thấy pháp luật không phải là cái gì xa lạ, mà là công cụ bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, bảo vệ sự công bằng và trật tự chung. Khi người dân hiểu pháp luật hơn, tin vào pháp luật hơn, ứng xử có trách nhiệm hơn, thì nền tảng an ninh, trật tự xã hội cũng vững chắc hơn.

Cùng với đó, báo chí phải tự nâng cao năng lực phòng vệ của chính mình. Trong môi trường số, cơ quan báo chí cũng có thể trở thành mục tiêu của tấn công mạng, giả mạo thương hiệu, đánh cắp dữ liệu, bóp méo nội dung, xuyên tạc thông tin. Vì vậy, bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu tòa soạn, bảo vệ nguồn tin, bảo vệ bản quyền và uy tín báo chí phải được coi là một phần của chuyển đổi số. Không thể nói đến tòa soạn số hiện đại nếu thiếu năng lực bảo mật, thiếu quy trình kiểm chứng, thiếu cơ chế ứng phó với khủng hoảng truyền thông và thiếu đội ngũ am hiểu công nghệ.

Phóng viên Báo Công an nhân dân chuẩn bị bối cảnh và thảo luận khung kịch bản trước khi quay buổi phỏng vấn GS Serge Haroche - nhà vật lý lượng tử người Pháp từng đồng đoạt Giải Nobel năm 2012.

Nhưng dù công nghệ có phát triển đến đâu, yếu tố quyết định vẫn là con người. Nhà báo thời đại số cần có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng, kiến thức pháp luật, năng lực công nghệ, tư duy dữ liệu, kỹ năng đa phương tiện và sự nhạy cảm xã hội. Đối với người làm báo trong lĩnh vực công an, pháp luật, an ninh, trật tự, yêu cầu ấy càng cao hơn. Bởi mỗi dòng tin, mỗi chi tiết, mỗi cách đặt vấn đề có thể tác động đến dư luận, đến quá trình xử lý vụ việc, đến danh dự cá nhân, đến niềm tin của người dân vào công lý và pháp luật. Vì vậy, càng nhanh càng phải đúng; càng sắc sảo càng phải công tâm; càng đấu tranh mạnh mẽ càng phải nhân văn; càng bám sát vụ việc càng phải thượng tôn pháp luật.

Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều nhiệm vụ lớn: xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, tinh gọn bộ máy, chuyển đổi số quốc gia, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tri thức, bảo vệ an ninh con người, giữ vững ổn định chính trị - xã hội, nâng cao vị thế Việt Nam trong khu vực và trên thế giới. Trong tiến trình ấy, báo chí cách mạng không chỉ là người đưa tin, mà còn là người giải thích chính sách, tạo đồng thuận, phát hiện vấn đề, cổ vũ cái đúng, đấu tranh với cái sai, lan tỏa những giá trị tốt đẹp và góp phần xây dựng một xã hội an toàn, kỷ cương, nhân văn, phát triển.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chụp ảnh chung với các nhà báo tiêu biểu. Ảnh: Việt Trung

Kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, đọc lại những thông điệp trong bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, chúng ta càng thấy rõ rằng truyền thống báo chí cách mạng không phải là điều để tự hào một cách tĩnh tại, mà là nguồn năng lượng để đổi mới mạnh mẽ hơn. Trong kỷ nguyên số, người làm báo càng phải giữ vững sự thật như giữ danh dự nghề nghiệp; giữ niềm tin nhân dân như giữ nền tảng xã hội; giữ kỷ cương thông tin như giữ sự bình yên của đất nước; giữ bản lĩnh chính trị như giữ phương hướng của ngòi bút.

Báo chí cách mạng Việt Nam, trong đó có báo chí Công an nhân dân, nếu làm chủ được công nghệ, vững vàng trước mọi nhiễu loạn, gần dân hơn, hiểu dân hơn, bảo vệ nhân dân tốt hơn trên không gian thông tin, sẽ tiếp tục xứng đáng là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng - văn hóa, là “lá chắn” quan trọng trước tin giả, thông tin xấu độc, là nhịp cầu nối ý Đảng với lòng dân, là nguồn sức mạnh tinh thần góp phần bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội và đưa đất nước vững vàng bước vào kỷ nguyên phát triển mới.