Báo chí dựng 'hàng rào' kiểm soát rủi ro trong kỷ nguyên AI

Quang cảnh tọa đàm.

Không để công nghệ can thiệp vào sự thật

Ngày 9/9, tại TP Hồ Chí Minh, Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức tọa đàm “Những điểm mới của Luật Báo chí và chế tài pháp lý: Nhận diện rủi ro, bảo vệ đạo đức nghề báo”. Chương trình quy tụ đại diện cơ quan quản lý nhà nước, Hội Nhà báo Việt Nam, lãnh đạo các cơ quan báo chí Trung ương và địa phương cùng đông đảo phóng viên, biên tập viên khu vực phía Nam.

Nhà báo Trần Trọng Dũng, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam phụ trách phía Nam, nhận định báo chí đang hoạt động trong môi trường truyền thông có tốc độ thay đổi nhanh chóng. Công nghệ số, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng mới không chỉ làm thay đổi cách sản xuất, phân phối nội dung mà còn tác động trực tiếp đến thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng.

Theo nhà báo Trần Trọng Dũng, yêu cầu đối với người làm báo ngày càng cao. Bên cạnh sự nhanh nhạy, chính xác và hấp dẫn, mỗi sản phẩm báo chí phải tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật, đề cao trách nhiệm xã hội và giữ vững chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Đặc biệt, thông tin sai lệch trên môi trường số có thể lan truyền với tốc độ rất nhanh, ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan báo chí và làm suy giảm niềm tin của công chúng. Vì vậy, tòa soạn cần chủ động nhận diện rủi ro, xây dựng bộ lọc nội bộ để bảo đảm tính chính xác, an toàn thông tin và tuân thủ pháp luật ngay từ khâu lựa chọn đề tài.

Nhà báo Trần Trọng Dũng, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam phụ trách phía Nam phát biểu tại toạ đàm.

Thông tin về những điểm mới của Luật Báo chí năm 2025, ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết luật đã mở rộng không gian hoạt động của các cơ quan báo chí trên môi trường số. Cơ quan báo chí được mở các kênh trên không gian mạng với hệ thống nhận diện thống nhất, tạo điều kiện phát triển theo hướng hình thành hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng.

Luật cũng quy định rõ hơn vai trò của Hội Nhà báo Việt Nam trong việc kết luận hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Từ ngày 1/1/2027, người được cấp thẻ nhà báo lần đầu phải trải qua lớp bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí và đạo đức nghề nghiệp. Đối với việc ứng dụng AI, Luật Báo chí năm 2025 và Nghị định 237/2026/NĐ-CP yêu cầu các cơ quan báo chí tuân thủ pháp luật về báo chí, AI và những quy định có liên quan trong quá trình thu thập, sản xuất, biên tập và phân phối nội dung. Sản phẩm do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra vẫn phải được kiểm chứng, rà soát; cơ quan báo chí chịu trách nhiệm về tính xác thực và hợp pháp của nội dung.

Các đại biểu đóng góp nhiều ý kiến để đảm bảo độ thông tin chính xác khi làm báo thời công nghệ số.

Theo nhà báo Nguyễn Đức Hiển, Phó Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng, AI có thể hỗ trợ tóm tắt tài liệu, dịch thuật, đề xuất tiêu đề, phân tích dữ liệu hoặc tạo sản phẩm đa phương tiện. Tuy nhiên, công cụ này cũng có thể tạo ra dữ kiện sai theo cách rất thuyết phục. Khi một thông tin sai được xuất bản, AI không thể đứng ra cải chính, chịu kỷ luật, bồi thường hay chịu trách nhiệm pháp lý thay cơ quan báo chí. Do đó, tòa soạn cần quy định rõ AI được sử dụng trong những công đoạn nào, nội dung nào không được giao hoàn toàn cho công nghệ và ai là người chịu trách nhiệm cuối cùng.

Nhà báo Nguyễn Đức Hiển cho rằng, trách nhiệm lớn nhất phải thuộc về người trực tiếp sử dụng AI, bởi họ biết công nghệ đã can thiệp vào thông tin ở mức độ nào. AI chỉ nên giúp rút ngắn thời gian lao động và tăng khả năng diễn đạt, không được tác động hoặc làm thay đổi sự thật. Bên cạnh giới hạn pháp lý, người làm báo còn phải đặt ra những giới hạn cao hơn về đạo đức nghề nghiệp. Có những thông tin pháp luật không cấm đăng nhưng việc công bố có thể gây tổn thương không cần thiết. Một số chi tiết đời tư tuy có thật nhưng không đóng góp cho lợi ích công chúng; một tiêu đề không hoàn toàn sai vẫn có thể dẫn người đọc đến cách hiểu lệch lạc.

Kiểm soát nội dung suốt vòng đời xuất bản

Từ kinh nghiệm ứng dụng AI tại tòa soạn, nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật, Phó trưởng Ban Nhân Dân điện tử, Báo Nhân Dân, chỉ ra bốn nhóm rủi ro lớn trong hoạt động xuất bản gồm chính trị, tư tưởng; bản quyền và dữ liệu cá nhân; thương mại; công nghệ mới, đặc biệt là tình trạng AI tạo ra số liệu hoặc thông tin không có thật. Ngoài ra, AI có thể hỗ trợ phóng viên, biên tập viên rã băng phỏng vấn, dịch thuật, phát hiện lỗi chính tả, gợi ý từ khóa và phân loại tin. Tuy nhiên, nếu quá phụ thuộc vào công nghệ, người làm báo có thể bị đánh lừa bởi những nội dung sai nhưng được diễn đạt trôi chảy, có vẻ hợp lý và khó phát hiện.

Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật dẫn trường hợp hình ảnh minh họa do AI tạo ra có biểu tượng búa liềm, quốc huy thể hiện không chính xác. Khi được yêu cầu xử lý ảnh có nhiều người, công nghệ còn có thể làm biến dạng khuôn mặt nhân vật. Từ những rủi ro này, Báo Nhân Dân không sử dụng AI để tạo hình ảnh mang tính biểu tượng chính trị hoặc hình ảnh có khuôn mặt con người. Tòa soạn đồng thời duy trì các lớp kiểm soát gồm người nhập liệu, biên tập viên, kíp trưởng, lãnh đạo ban và Ban Biên tập; sau khi sản phẩm được xuất bản, bộ phận hậu kiểm tiếp tục rà soát.

Theo nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật, quy trình nhiều lớp đôi khi có thể tạo cảm giác cồng kềnh nhưng vẫn cần thiết để hạn chế sai sót. Công nghệ chỉ hỗ trợ phát hiện một phần vấn đề, trong khi đạo đức nghề nghiệp phải trở thành “bộ lọc tự thân” của mỗi người làm báo.

Nhà báo Lâm Quang Hiếu, Tổng Biên tập Tạp chí Tri thức - Znews chia sẻ ý kiến tại toạ đàm.

Tại các cơ quan báo chí địa phương, quá trình hợp nhất và tổ chức sản xuất đa nền tảng cũng đặt ra bài toán quản trị mới. Nhà báo Ngô Thị Ngọc Hạnh, Giám đốc Báo và Phát thanh, truyền hình Đồng Tháp, cho biết một nguồn thông tin đầu vào hiện có thể được sử dụng để sản xuất cho năm loại hình báo chí. Trong giai đoạn đầu, một ê-kíp gồm phóng viên và quay phim có thể được giao sản xuất nội dung cho cả năm nền tảng. Cách làm này giúp tiết kiệm nhân lực nhưng cũng dễ dẫn đến tình trạng sản phẩm thiếu chiều sâu hoặc chưa phù hợp với đặc trưng của từng loại hình. Vì vậy, đơn vị phải điều tiết lại ê-kíp tác nghiệp và quy trình sản xuất.

Theo nhà báo Ngô Thị Ngọc Hạnh, trách nhiệm pháp lý và đạo đức không dừng lại ở sản phẩm ban đầu mà phải được quản trị trong toàn bộ vòng đời của nội dung. Nếu phát hiện sai sót, cơ quan báo chí phải sửa đồng thời trên tất cả nền tảng, không thể để nội dung đã được cải chính trên báo in, phát thanh hoặc truyền hình nhưng phiên bản sai vẫn tiếp tục tồn tại, lan truyền trên mạng xã hội. Việc đưa dữ liệu vào công cụ AI cũng tiềm ẩn nguy cơ làm lộ dữ liệu cá nhân, thông tin mật, vi phạm bản quyền hoặc quyền nhân thân. Bởi vậy, mỗi tòa soạn cần có quy chế cụ thể về loại dữ liệu được phép đưa vào hệ thống, phạm vi sử dụng công nghệ và trách nhiệm của từng bộ phận.

Liên quan đến việc minh bạch sản phẩm có sử dụng công nghệ, nhà báo Lâm Quang Hiếu, Tổng Biên tập Tạp chí Tri thức - Znews, cho rằng các quy định đã đề cập đến việc dán nhãn nội dung sử dụng AI nhưng cần có hướng dẫn cụ thể hơn. Nhiều sản phẩm báo chí, đặc biệt là infographic, đang có sự hỗ trợ của AI và có thể phát sinh rủi ro về hình ảnh, nguồn dữ liệu hoặc mức độ can thiệp của công nghệ.

Ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh.

Ở góc độ tiếp cận công chúng, ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh cho rằng, nhiều học sinh hiện tìm kiếm kiến thức về giáo dục, lịch sử, địa lý và khoa học trên Internet nhưng không phải lúc nào cũng nhận biết được nguồn tin. Nếu tiếp nhận nội dung sai, các em có thể ghi nhớ và sử dụng, lâu dài dẫn đến sai lệch về kiến thức và nhận thức.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hồi, đây cũng là cơ hội để báo chí tăng cường cung cấp thông tin chính thống trên những nền tảng mà công chúng thường xuyên sử dụng. TP Hồ Chí Minh dự kiến công khai danh sách tài khoản mạng xã hội của các cơ quan báo chí đến khu phố, giúp người dân nhận diện nguồn tin đáng tin cậy; đồng thời tăng khả năng tra cứu, xác minh thông tin về phóng viên tác nghiệp trên địa bàn.

Tại toạ đàm, các đại biểu tham dự cũng có đề xuất cơ quan báo chí bố trí người có chuyên môn pháp luật và đạo đức nghề nghiệp để tư vấn ngay từ khi xây dựng đề tài. Hoạt động bồi dưỡng pháp luật cần gắn với tình huống tác nghiệp cụ thể, có sự tham gia của phóng viên, biên tập viên, thư ký tòa soạn, lãnh đạo cùng bộ phận sản phẩm và công nghệ.

Hiện nay, trong môi trường số, tốc độ chỉ thực sự có giá trị khi đi cùng độ chính xác. AI có thể giúp báo chí sản xuất và phân phối nội dung nhanh hơn, nhưng trách nhiệm kiểm chứng, quyết định xuất bản và khắc phục sai sót vẫn thuộc về con người. Đây là nền tảng để các cơ quan báo chí tận dụng công nghệ mà không đánh đổi uy tín và niềm tin của công chúng.