Bảo đảm an ninh lĩnh vực bưu chính: Xác định rõ trách nhiệm và cơ chế phối hợp

Đóng gói hàng hóa tại Tổng Công ty Cổ phần Bưu chính Viettel (Viettel Post). Ảnh: Trọng Hồng

Thị trường mở rộng, nguy cơ vi phạm gia tăng

Theo số liệu báo cáo, trên địa bàn cả nước, số doanh nghiệp được cấp giấy phép bưu chính hoặc văn bản xác nhận thông báo hoạt động bưu chính tăng từ 315 doanh nghiệp (năm 2017) lên 757 doanh nghiệp (năm 2025), gấp khoảng 2,4 lần. Trong cùng thời gian, sản lượng bưu gửi tăng từ 344 triệu lên khoảng 4.043 triệu, gấp 11,8 lần.

Năm 2025, gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90% tổng sản lượng bưu gửi. Trong 6 tháng đầu năm 2026, sản lượng đạt khoảng 2,5 tỷ bưu gửi. Khối lượng hàng hóa lớn, mạng lưới trung chuyển rộng và nhiều khâu tiếp nhận, phân loại, vận chuyển khiến công tác kiểm soát an ninh, an toàn ngày càng phức tạp.

Theo đánh giá của Công an thành phố Hà Nội, mạng bưu chính có thể bị lợi dụng để thực hiện nhiều hành vi vi phạm pháp luật như: Phát tán tài liệu xấu, độc; mua bán, vận chuyển ma túy, vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ, pháo nổ, giấy tờ giả hoặc thực hiện hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Từ thực tế hoạt động, Tổng công ty cổ phần Bưu chính Viettel (Viettel Post) nhận diện nhiều nguy cơ cần kiểm soát, trong đó có việc lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển hàng cấm, hàng nguy hiểm, hàng hóa không rõ nguồn gốc. Đối tượng phạm pháp thường khai báo sai nội dung bưu gửi; sử dụng danh tính giả hoặc thuê người khác đứng tên gửi hàng nhằm che giấu chủ thể thực sự.

Hoạt động giao dịch thương mại điện tử cũng tiềm ẩn nguy cơ kinh doanh hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, tạo đơn hàng khống hoặc lợi dụng hình thức thu hộ tiền hàng (COD) để gian lận. Bên cạnh đó, giao dịch số phát triển làm gia tăng yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân, phòng ngừa giả mạo thông tin và bảo đảm an ninh mạng. Việc các đối tượng sử dụng nhiều tài khoản, thiết bị, địa chỉ khác nhau có thể gây khó khăn cho quá trình xác minh, truy vết nếu doanh nghiệp không quản lý chặt chẽ dữ liệu và hành trình bưu gửi.

Nâng cao trách nhiệm doanh nghiệp, tăng cường quản lý nhà nước

Tại Hội nghị phổ biến quy định pháp luật về hoạt động bưu chính trên địa bàn Thủ đô, Đại tá Nguyễn Tiến Đạt, Phó Giám đốc Công an thành phố Hà Nội nhận định, lĩnh vực bưu chính vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp khi thương mại điện tử, kinh tế số và nhu cầu vận chuyển hàng hóa tiếp tục gia tăng. Đại tá Nguyễn Tiến Đạt cũng yêu cầu các đơn vị bám sát chỉ đạo của Công an thành phố và Sở Khoa học và Công nghệ, nâng cao trách nhiệm, vận dụng kiến thức được tập huấn vào thực tiễn.

Cùng với việc tăng cường quản lý, việc thực hiện nghiêm các quy định pháp luật là cơ sở để nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và bảo vệ quyền lợi khách hàng. Ngày 15-5-2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 174/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin. Ngày 17-5-2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 129/NQ-CP thông qua 4 chính sách của Luật Bưu chính (sửa đổi).

Theo đó, doanh nghiệp có trách nhiệm bảo đảm an toàn bưu gửi từ khi chấp nhận đến khi phát. Khi phát hiện bưu gửi thuộc trường hợp bị cấm theo Điều 12 Luật Bưu chính (sửa đổi), doanh nghiệp phải đình chỉ vận chuyển, phát và thông báo cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền để xử lý.

Phó Vụ trưởng Vụ Bưu chính (Bộ Khoa học và Công nghệ) Lê Văn Chung cho biết, doanh nghiệp phải công khai, cung cấp cho người sử dụng thông tin về điều kiện cung ứng dịch vụ, giá cước, chỉ tiêu chất lượng, nguyên tắc bồi thường thiệt hại và danh mục vật phẩm, hàng hóa không được gửi qua mạng bưu chính. Từ góc độ doanh nghiệp, để nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm trong lĩnh vực bưu chính cần có sự phối hợp đồng bộ giữa 3 yếu tố: Hành lang pháp lý rõ ràng, cơ chế chia sẻ thông tin hiệu quả và năng lực kiểm soát bằng công nghệ.

Đại diện Viettel Post kiến nghị cần hoàn thiện quy định về định danh, xác thực người gửi; xây dựng tiêu chuẩn chung về dữ liệu bưu gửi nhằm tăng khả năng truy vết. Cùng với đó là cần thiết lập cơ chế chia sẻ cảnh báo, phối hợp xử lý giữa cơ quan quản lý, lực lượng chức năng và doanh nghiệp; quy định rõ trách nhiệm, phạm vi trao đổi thông tin và yêu cầu bảo mật. Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ cũng cần đi kèm tiêu chuẩn và cơ chế giám sát phù hợp, nhất là đối với trí tuệ nhân tạo (AI) trong phát hiện dấu hiệu bất thường.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa, cơ chế phối hợp được thiết lập rõ ràng và trách nhiệm của từng bên được xác định cụ thể, hoạt động phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm trong lĩnh vực bưu chính sẽ có điều kiện đạt hiệu quả cao hơn, góp phần bảo vệ người dân, doanh nghiệp và an toàn của toàn bộ chuỗi cung ứng. Bảo đảm an ninh trên lĩnh vực bưu chính cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, lực lượng chức năng và doanh nghiệp. Việc tuân thủ pháp luật, tăng cường kiểm soát trong từng khâu cung ứng dịch vụ, kịp thời phát hiện và ngăn chặn vi phạm là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm an toàn mạng bưu chính.