Bảo đảm an sinh toàn diện cho phụ nữ cao tuổi trong sửa đổi Luật Người cao tuổi

Phụ nữ cao tuổi mưu sinh. Ảnh minh họa

Việc tích hợp góc nhìn giới vào dự thảo Luật chính là giải pháp then chốt nhằm bảo đảm quyền an sinh toàn diện cho phụ nữ cao tuổi, đặc biệt ở khu vực nông thôn và miền núi.

Gánh nặng tích lũy và nguy cơ thiếu hụt an sinh ở tuổi xế chiều

Mỗi sáng, khi màn sương sớm còn giăng kín các con ngõ, bà Nguyễn Thị Hòa, 75 tuổi, ở Ba Vì, Hà Nội, đã quẩy gánh hàng bỏng ngô, kẹo lạc ra góc chợ dân sinh. Hai vợ chồng bà đều đã nhiều tuổi, các con đi làm xa và gia cảnh khó khăn. Vì thế, bà Hòa phải tự xoay xở lo cho bản thân từng bữa ăn, liều thuốc cho hai vợ chồng già. Cả một đời làm nông nghiệp rồi buôn bán nhỏ lẻ, bà chưa từng chạm tay tới tấm thẻ bảo hiểm xã hội hay có khoản lương hưu cố định. "Ngày nào còn gánh hàng ra chợ thì ngày đó có đồng ra đồng vào. Những ngày trái gió trở trời, chân đau không đi nổi, tôi lại lo thắt ruột vì không biết bấu víu vào đâu", bà Hòa chia sẻ.

Bà Nguyễn Thị Hòa bán hàng ở chợ

Ngay tại trung tâm Hà Nội, câu chuyện của bà Vũ Thị Bình, 70 tuổi, trú tại phường Hai Bà Trưng, cũng phản ánh rõ nỗi lo an sinh của không ít phụ nữ khi bước vào tuổi xế chiều. Do hoàn cảnh gia đình, bà Bình phải nghỉ làm việc từ rất sớm để ở nhà quán xuyến nội trợ, chăm sóc cha mẹ già và hai con. "Lúc trẻ, tôi nghĩ lo tròn cho gia đình là yên tâm, đến khi về già mới thấm thía. Vì nghỉ việc sớm nên tôi không đủ điều kiện tích lũy bảo hiểm xã hội, hiện không có lương hưu cũng chẳng có thẻ bảo hiểm y tế. Mỗi lần trái gió trở trời hay đau ốm phải đi khám bệnh, tiền thuốc men lại trở thành gánh nặng lớn cho các con vốn cũng chẳng dư dả gì", bà Bình tâm sự.

Câu chuyện của bà Hòa hay bà Bình là hình ảnh đại diện cho nhiều phụ nữ cao tuổi, những người dành trọn thanh xuân lo cho gia đình nhưng khi về già lại đứng trước nguy cơ thiếu hụt an sinh nghiêm trọng. Thực trạng này còn diễn ra phức tạp và gay gắt hơn gấp nhiều lần tại khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Ở những khu vực này, giao thông chia cắt, kinh tế chủ yếu phụ thuộc vào làm nông - lâm nghiệp tự cung tự cấp, phụ nữ cao tuổi gần như không có bất kỳ nguồn thu nhập tích lũy nào. Thêm vào đó, việc thanh niên di cư ra đô thị tìm việc làm khiến nhiều cụ bà phải sống cô đơn hoặc gánh thêm trách nhiệm chăm sóc cháu nhỏ, trong khi khoảng cách địa lý và rào cản ngôn ngữ khiến họ rất khó tiếp cận các dịch vụ y tế, an sinh cơ bản.

Nhìn tổng thể, họ đang phải đối mặt với 2 thách thức đặc thù:

Một là, nỗi lo không có hưu trí và tiền tích lũy. Đa số phụ nữ cao tuổi trước đây làm công việc tự do hoặc phải nghỉ việc sớm để chăm sóc gia đình, làm nội trợ không được trả công. Khi về già, họ rơi vào thế yếu vì không có lương hưu cũng chẳng có khoản tiết kiệm riêng để tự lo cho bản thân.

Hai là, gánh nặng bệnh tật kéo dài theo tuổi thọ. Phụ nữ thường sống thọ hơn nam giới (tuổi thọ trung bình nữ đạt 77,3 tuổi, cao hơn nam giới 5 tuổi) và chiếm tới hơn 80% số người cao tuổi bị mất bạn đời. Sống thọ hơn nhưng đồng nghĩa với việc họ phải chịu đựng nhiều năm tháng bệnh tật của tuổi già, trong khi chi phí khám chữa bệnh và chăm sóc dài hạn lại quá lớn, vượt khả năng chi trả.

Ảnh minh họa

Các báo cáo phân tích an sinh xã hội tại Việt Nam của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) chỉ ra khoảng cách giới đáng kể trong thụ hưởng hưu trí kéo dài qua nhiều năm. Cụ thể, báo cáo đánh giá của ILO tại Việt Nam ghi nhận chỉ 16% phụ nữ từ 65 tuổi trở lên tại nước ta có lương hưu từ bảo hiểm xã hội (so với 27,3% ở nam giới), và mức hưu trí bình quân của phụ nữ Việt Nam cũng thấp hơn nam giới gần 20%. Dù tỷ lệ lao động nữ tham gia bảo hiểm xã hội tại Việt Nam giai đoạn 2023 - 2025 đã có sự cải thiện (đạt trên 35,5%, cao hơn nam giới), thời gian đóng bảo hiểm xã hội thực tế của lao động nữ Việt Nam trung bình vẫn ngắn hơn nam giới khoảng 4 năm. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ việc phụ nữ phải tạm dừng hoặc gián đoạn công việc để gánh tới 72% trách nhiệm chăm sóc không được trả công trong gia đình.

Phân tích sâu hơn về căn nguyên của thực trạng này, bà Phạm Thị Lan, Trưởng nhóm Dân số và Phát triển (UNFPA tại Việt Nam), nhấn mạnh: "Già hóa ở Việt Nam mang gương mặt của phụ nữ. Sống thọ hơn không có nghĩa là sống an toàn và khỏe mạnh hơn. Những bất lợi mà phụ nữ cao tuổi gặp phải là kết quả tích lũy của cả cuộc đời, thu nhập thấp hơn, làm việc phi chính thức nhiều hơn, thời gian đóng bảo hiểm xã hội ngắn hơn, và phải gánh vác phần lớn công việc chăm sóc không được trả công. Việc tạm dừng công việc để chăm sóc người thân chính là mắt xích làm gián đoạn quá trình đóng bảo hiểm xã hội, từ đó trực tiếp ảnh hưởng tới quyền lợi hưu trí của phụ nữ khi về già".

Nhiều phụ nữ cao tuổi trước đây làm công việc tự do hoặc phải nghỉ việc sớm để chăm sóc gia đình, làm nội trợ không được trả công.

Nhìn sang kinh nghiệm của các quốc gia trong khu vực Châu Á, nơi cũng đối mặt với tốc độ già hóa nhanh và chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi văn hóa gia đình truyền thống, bài toán an sinh cho phụ nữ cao tuổi đã được giải quyết bằng nhiều công cụ chính sách nhạy cảm giới rất linh hoạt.

Tại Nhật Bản, Luật Bảo hiểm chăm sóc dài hạn (LTCI) phân tách rõ nghĩa vụ tài chính và trách nhiệm chăm sóc, giúp giảm gánh nặng lao động không lương cho phụ nữ trong gia đình bằng hệ thống dịch vụ hỗ trợ tại nhà và cộng đồng do Nhà nước trợ giá. Hàn Quốc áp dụng chính sách "cộng nối thời gian đóng bảo hiểm xã hội" cho phụ nữ khi họ phải tạm nghỉ việc để sinh con hoặc chăm sóc người thân, giúp thời gian gián đoạn này vẫn được tính vào điều kiện hưởng hưu trí. Trong khi đó, Thái Lan triển khai Quỹ Tiết kiệm Quốc gia (NSF) hỗ trợ lao động phi chính thức và phụ nữ nông thôn tích lũy hưu trí tự nguyện với sự bù đắp kinh phí trực tiếp từ ngân sách nhà nước, đồng thời mở rộng độ bao phủ của hệ thống trợ cấp hưu trí xã hội cho toàn bộ người cao tuổi không có lương hưu.

5 giải pháp then chốt lồng ghép giới trong dự thảo Luật

Bài học từ các nước cho thấy, muốn giải quyết gốc rễ vấn đề, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người cao tuổi của Việt Nam phải đưa ra được các giải pháp nhạy cảm giới. Tiêu chuẩn nhận trợ cấp xã hội và tiếp cận dịch vụ chăm sóc cần linh hoạt hơn, bảo đảm phụ nữ cao tuổi nghèo, sống đơn thân hoặc ở khu vực miền núi không bị bỏ lại phía sau.

Nói về kỳ vọng đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người cao tuổi, bà Vũ Thị Bình bộc bạch: "Chúng tôi chỉ mong Luật sửa đổi lần này sẽ hạ độ tuổi được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội, hoặc có chính sách hỗ trợ 100% bảo hiểm y tế cho phụ nữ cao tuổi không có lương hưu. Có tấm thẻ bảo hiểm y tế và một khoản trợ cấp nho nhỏ hằng tháng, những người già như chúng tôi mới bớt đi nỗi lo trở thành gánh nặng cho con cháu".

Bà Nguyễn Thị Minh, 68 tuổi, phường Ô Chợ Dừa, Hà Nội

Cùng chung mong mỏi đó, bà Nguyễn Thị Minh, 68 tuổi, trú tại phường Ô Chợ Dừa, Hà Nội, trăn trở: "Người già chúng tôi chỉ mong ở địa phương có thêm các mô hình chăm sóc sức khỏe ban đầu và điểm sinh hoạt cộng đồng gần nhà. Mong Luật sửa đổi có cơ chế hỗ trợ kinh phí và đào tạo kỹ năng cho cán bộ phụ nữ, người cao tuổi ở cơ sở để họ kịp thời thăm hỏi, hỗ trợ những người già đơn thân, đau ốm khi cần".

Để đáp ứng những nguyện vọng chính đáng đó và tạo bước đột phá chính sách, theo các chuyên gia, dự thảo Luật cần tập trung vào 5 điểm cốt lõi:

Thứ nhất, phải đánh giá tác động giới nghiêm ngặt trong mọi chính sách và đưa công việc chăm sóc không lương vào hệ thống thống kê quốc gia để làm căn cứ hỗ trợ thực chất.

Thứ hai, mở rộng bao phủ bảo hiểm xã hội cho lao động nữ phi chính thức, đồng thời hạ điều kiện và tăng mức trợ cấp hưu trí xã hội cho phụ nữ cao tuổi nghèo, đơn thân, không có lương hưu.

Thứ ba, phát triển dịch vụ chăm sóc tại nhà và cộng đồng ở nông thôn, miền núi thông qua trạm y tế và các câu lạc bộ địa phương, gắn với cơ chế miễn giảm chi phí cho hộ nghèo.

Thứ tư, chuẩn hóa và chuyên nghiệp hóa nghề chăm sóc, có chính sách hỗ trợ kinh phí và đào tạo kỹ năng cho người đang chăm sóc người thân tại gia đình.

Cuối cùng, thiết lập cơ chế bảo trợ pháp lý miễn phí và phát hiện sớm nhằm bảo vệ phụ nữ cao tuổi trước nguy cơ bạo lực, cô đơn hay bị lừa đảo tài sản.

Nhấn mạnh về thước đo thành công của việc hoàn thiện hành lang pháp lý, bà Phạm Thị Lan chia sẻ: "Thước đo thành công của luật sửa đổi không nằm ở số điều khoản hay số cơ sở được xây dựng, mà ở chỗ mỗi người cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ cao tuổi ở nông thôn và miền núi, được sống an toàn, được lựa chọn và được tôn trọng".

Việc tích hợp góc nhìn giới một cách thực chất vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người cao tuổi, không chỉ giải quyết bài toán an sinh trước mắt cho những gánh hàng rong của bà Hòa hay nỗi niềm thiếu hụt bảo hiểm của bà Bình, mà còn xây dựng hành lang pháp lý vững chắc cho một xã hội già hóa an toàn, bình đẳng và nhân văn.