Bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân trên môi trường số

Hội nghị đối thoại giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền với nhân dân xã Tam Anh, thành phố Đà Nẵng. (Ảnh: HÀ YÊN)

Thực hiện dân chủ ở cơ sở trong quản trị quốc gia hiện đại không chỉ dừng lại ở quy trình hành chính mà cần trở thành cơ chế để chính quyền gần dân, lắng nghe ý kiến và tạo điều kiện để người dân tham gia vào những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của mình. Dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp thứ 2 đã bổ sung hình thức thực hiện dân chủ trên nền tảng số.

Đây là nội dung mới, đặt ra yêu cầu hoàn thiện các quy định pháp luật nhằm cụ thể hóa đầy đủ phương châm của Đảng: “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.

Mức độ thụ hưởng là thước đo hiệu quả chính sách

Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, dự thảo luật đã quy định nội dung, hình thức và trách nhiệm công khai thông tin của chính quyền cấp xã trên nền tảng số, tạo điều kiện để người dân tiếp cận thuận lợi hơn. Tuy nhiên, việc công khai không nên chỉ dừng ở đăng tải văn bản mà cần bảo đảm người dân hiểu rõ những thông tin liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của mình. Chẳng hạn, khi mở rộng tuyến đường, người dân cần được cung cấp thông tin về phạm vi ảnh hưởng, mức bồi thường, thời gian thực hiện và cơ quan chịu trách nhiệm. Vì vậy, dự thảo cần quy định cụ thể trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong việc công khai thông tin theo hướng dễ tìm, dễ hiểu, dễ kiểm chứng và kịp thời.

Dự thảo quy định quyền kiểm tra, giám sát của nhân dân, đồng thời xác định trách nhiệm của chính quyền, ban thanh tra nhân dân và ban giám sát đầu tư của cộng đồng. Tuy nhiên, nhiều đại biểu cho rằng chuyển đổi số cần giúp người dân không chỉ tham gia các công việc chung mà còn theo dõi được tiến độ, chất lượng và kết quả thực hiện. Chẳng hạn, khi đóng góp kinh phí làm đường, người dân cần biết việc sử dụng nguồn tiền, tiến độ thi công, chất lượng công trình và kết quả xử lý các kiến nghị.

Do đó, cần cụ thể hóa cơ chế tiếp nhận, theo dõi và xử lý kiến nghị trên các nền tảng số từ cấp mã, xác nhận tiếp nhận đến cập nhật cơ quan xử lý, thời hạn, tiến độ và kết quả giải quyết. Trường hợp kiến nghị được chuyển cơ quan khác hoặc chậm xử lý, cần thông báo rõ nơi tiếp nhận, lý do và trách nhiệm theo dõi. Đồng thời, cần phân biệt rõ trạng thái đã chuyển, đã trả lời với kết quả giải quyết thực tế; tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc, ban thanh tra nhân dân và ban giám sát đầu tư của cộng đồng thực hiện giám sát theo chức năng.

Hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở cần được đánh giá bằng kết quả người dân thật sự thụ hưởng: Kiến nghị được giải quyết đúng hạn, những vướng mắc được tháo gỡ và chất lượng cuộc sống được cải thiện.

Việc lấy ý kiến phải thực chất

Các đại biểu đồng tình việc mở rộng hình thức họp lấy ý kiến nhân dân thông qua các nền tảng số, nhưng cho rằng điều quan trọng không chỉ là tạo điều kiện để người dân đóng góp ý kiến mà còn bảo đảm mọi ý kiến đều được ghi nhận, xem xét và phản hồi công khai theo từng nhóm vấn đề, nêu rõ nội dung tiếp thu, không tiếp thu, thời hạn hoàn thành và lý do để người dân tra cứu, giám sát.

Một vấn đề cần được làm rõ là phân biệt giữa công khai thông tin, lấy ý kiến và biểu quyết trực tuyến qua cổng thông tin điện tử, ứng dụng số, mạng viễn thông và mạng xã hội. Đây là cơ sở xác định giá trị pháp lý của kết quả điện tử, bởi một lượt đồng ý trên mạng xã hội không thể mặc nhiên được coi là một phiếu biểu quyết hợp lệ.

Theo Điều 15, nhiều quyết định của cộng đồng dân cư phải đạt tỷ lệ 2/3 hoặc trên 50% tổng số đại diện hộ gia đình. Vì vậy, nếu tổ chức biểu quyết trực tuyến, hệ thống không chỉ cần xác thực danh tính mà còn phải xác định đúng tư cách đại diện hộ gia đình và quyền biểu quyết của người tham gia. Trường hợp kết hợp biểu quyết trực tiếp và trực tuyến, cần có cơ chế phát hiện, loại trừ phiếu trùng lặp. Có thể khái quát bốn yêu cầu cốt lõi: đúng người, đúng quyền, đúng một lần và kiểm chứng được.

Bên cạnh đó, cần bổ sung yêu cầu về khả năng kiểm chứng, kiểm toán và xử lý sự cố đối với kết quả điện tử như đại biểu Nguyễn Thị Kim Thoa (Đoàn Vĩnh Long) lưu ý: Khi ứng dụng công nghệ số cần phòng ngừa các hành vi tiêu cực, tác động làm sai lệch kết quả để bảo đảm ý kiến được ghi nhận trung thực, khách quan và có kiểm chứng.

Thực tế hiện nay tại các thôn, xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi hoặc các vùng hải đảo, hạ tầng viễn thông sóng 4G, 5G chưa thật sự đồng đều; tỷ lệ người dân sở hữu thiết bị thông minh và kỹ năng thao tác trên môi trường số còn hạn chế; một bộ phận bà con chưa thạo tiếng phổ thông. Nếu chính quyền cơ sở chỉ đăng tải thông tin hoặc tổ chức lấy ý kiến qua cổng thông tin điện tử, ứng dụng số thì nguy cơ có những người dân khó thực hiện một cách thực chất quyền dân chủ ở cơ sở.

Đại biểu Chamaléa Thị Thủy (Đoàn Khánh Hòa) và một số đại biểu đề nghị quy định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc ưu tiên bố trí nguồn lực đầu tư hạ tầng số vùng khó khăn, xây dựng các cổng thông tin ứng dụng số cơ sở có giao diện đơn giản, thân thiện, tích hợp hỗ trợ âm thanh và song ngữ cả tiếng Việt và tiếng dân tộc thiểu số phổ biến ở địa phương. Làm rõ trách nhiệm của chính quyền xã trong việc duy trì các hình thức lấy ý kiến dễ hiểu, hỗ trợ cho người dân tham gia, không được coi việc đăng tải trên nền tảng số là đã bảo đảm mọi người dân được tiếp cận.