Quốc hội xem xét chủ trương đầu tư ba dự án cao tốc dài hơn 430 km

Quang cảnh phiên họp. Ảnh: Media Quốc hội.

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết việc đầu tư ba tuyến cao tốc nhằm cụ thể hóa chủ trương, định hướng của Đảng về phát triển kết cấu hạ tầng giao thông, trong đó có mục tiêu đến năm 2030 đưa vào sử dụng trên 5.000 km đường bộ cao tốc.

Theo Bộ trưởng, Nghị quyết số 27 của Trung ương định hướng đầu tư các tuyến Hà Nội - Phú Thọ - Sơn La - Điện Biên, Bảo Hà - Lai Châu và các tuyến đường kết nối Đông - Tây. Thông báo số 127 và số 222 của Văn phòng Trung ương ngày 11/6/2025 cũng yêu cầu đẩy nhanh tiến độ đầu tư các tuyến Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên và Quảng Ngãi - Kon Tum.

Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho rằng việc đầu tư các tuyến cao tốc là cần thiết để đáp ứng nhu cầu vận tải, khắc phục hạn chế của hệ thống quốc lộ hiện nay. Các tuyến quốc lộ kết nối Sơn La, Lai Châu và Quảng Ngãi với các trung tâm kinh tế trong vùng có quy mô nhỏ, tiêu chuẩn thấp, thường xuyên xảy ra sạt lở vào mùa mưa lũ. Khi các tuyến cao tốc được đưa vào khai thác, thời gian di chuyển dự kiến giảm khoảng 50 - 60% so với đi trên quốc lộ.

CHÍNH PHỦ ĐỀ XUẤT ĐẦU TƯ CÔNG 3 DỰ ÁN CAO TỐC

Về kết nối mạng lưới, tuyến Bảo Hà - Lai Châu góp phần bảo đảm hệ thống đường bộ cao tốc bao phủ 34/34 địa phương trên cả nước. Tuyến Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên kết nối các đoạn cao tốc liền kề, hướng tới nối thông tuyến Hà Nội - Phú Thọ - Sơn La - Điện Biên vào năm 2030 - 2031, đồng thời tăng cường kết nối với tuyến đường bộ xuyên Á AH13 và ASEAN.

Trong khi đó, tuyến Quảng Ngãi - Kon Tum được xác định là trục giao thông Đông - Tây, kết nối cao tốc Bắc - Nam phía Đông với khu vực phía Tây, liên kết Tây Nguyên với hệ thống cảng biển phía Đông.

Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh các dự án còn có ý nghĩa đối với phát triển kinh tế - xã hội, thu hẹp khoảng cách phát triển vùng miền, hỗ trợ giảm nghèo tại những địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Tỷ lệ hộ nghèo tại Sơn La là 9,37%, đứng thứ 5; Lai Châu là 17,24%, đứng thứ hai toàn quốc.

Các tuyến đường cũng được kỳ vọng tăng cường kết nối giao thương quốc tế thông qua các cửa khẩu Tây Trang, Chiềng Khương, Lóng Sập, Ma Lù Thàng và Bờ Y; đồng thời phục vụ nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, bảo vệ biên giới, cứu hộ, cứu nạn và ứng phó thiên tai.

Theo phương án Chính phủ trình Quốc hội, ba dự án có tổng chiều dài khoảng 430,5 km, gồm tuyến Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên dài 179,5 km; Bảo Hà - Lai Châu dài 119 km; Quảng Ngãi - Kon Tum dài 132 km. Các tuyến được đề xuất đầu tư quy mô bốn làn xe theo quy hoạch, tốc độ thiết kế từ 80 - 120 km/h.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng trình bày Tờ trình tại phiên họp. Ảnh: Media Quốc hội.

Phạm vi giải phóng mặt bằng thực hiện theo quy mô bốn làn xe hoàn chỉnh. Tổng diện tích đất dự kiến chiếm dụng khoảng 4.583 ha, trong đó diện tích đề xuất chuyển mục đích sử dụng rừng khoảng 1.155 ha. Chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khoảng 19.050 tỷ đồng.

Về phương thức đầu tư, tư lệnh ngành Xây dựng cho biết đã nghiên cứu phương án đối tác công tư theo hợp đồng BOT. Tuy nhiên, ngay cả khi Nhà nước hỗ trợ 50 - 70% tổng mức đầu tư, các dự án vẫn không xác định được thời gian hoàn vốn. Do đó, Chính phủ đề xuất thực hiện cả ba dự án theo hình thức đầu tư công.

Theo tiến độ dự kiến, công tác chuẩn bị đầu tư được thực hiện trong giai đoạn 2026 - 2027; công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và khởi công trong năm 2027. Các dự án cơ bản hoàn thành năm 2030, đưa vào khai thác năm 2031. Dự kiến, ba dự án được chia thành 14 dự án thành phần, gồm các dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và dự án xây dựng đường cao tốc.

Cùng với chủ trương đầu tư, Chính phủ đề xuất áp dụng năm nhóm cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt tương tự các dự án quan trọng quốc gia đã được Quốc hội chấp thuận, gồm thẩm quyền điều chỉnh chủ trương đầu tư; bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; chỉ định thầu; điều chỉnh quy hoạch; bãi đổ thải và mỏ vật liệu xây dựng.

LƯU Ý CHỒNG LẤN QUY HOẠCH VÀ KHẢ NĂNG CÂN ĐỐI VỐN

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết cơ quan thẩm tra nhất trí với sự cần thiết đầu tư các dự án và các lý do được nêu trong Tờ trình của Chính phủ.

Ủy ban đánh giá việc lập dự án cơ bản phù hợp với chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tuy nhiên, do hướng tuyến trải dài qua địa hình miền núi phức tạp, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ chỉ đạo rà soát, xử lý những nội dung còn mâu thuẫn, chồng chéo, chồng lấn với các quy hoạch khác tại từng dự án.

Đối với dự án Bảo Hà - Lai Châu, ông Phan Văn Mãi đề nghị làm rõ lộ trình đầu tư đoạn còn lại đến cửa khẩu Ma Lù Thàng, đồng thời rà soát sự phù hợp với tuyến cao tốc CT12 và quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp, thủy lợi. Cơ quan thẩm tra cũng lưu ý cần có giải pháp xử lý phạm vi chồng lấn với ranh giới mỏ quặng sắt Đông Nam Làng Nhè đã được cấp phép và khu vực quy hoạch thăm dò đất hiếm tại Tân An.

Về hình thức đầu tư, Ủy ban Kinh tế và Tài chính thống nhất với đề xuất thực hiện các dự án bằng vốn đầu tư công. Kết quả tính toán sơ bộ cho thấy phương án đầu tư theo hợp đồng BOT không bảo đảm tính khả thi về tài chính do thời gian hoàn vốn quá dài hoặc không xác định được. Các dự án nằm ở khu vực miền núi đặc biệt khó khăn, có ý nghĩa quan trọng về quốc phòng, an ninh và kết nối với các đoạn tuyến liền kề cũng đang được triển khai bằng vốn đầu tư công.

Chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi trình bày Báo cáo thẩm tra. Ảnh: Media Quốc hội.

Về quy mô và tiêu chuẩn kỹ thuật, các dự án được đề xuất đầu tư bốn làn xe cao tốc hoàn chỉnh. Tuy nhiên, một số ý kiến đề nghị nghiên cứu phương án tốc độ thiết kế 100 km/h nhằm bảo đảm tầm nhìn dài hạn.

Đối với nhu cầu sử dụng đất và chuyển mục đích sử dụng đất rừng, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát, nghiên cứu giải pháp cầu cạn, hầm xuyên núi để giảm tối đa việc xâm phạm rừng tự nhiên, rừng phòng hộ đầu nguồn và rừng đặc dụng. Đồng thời, cần thực hiện đầy đủ kinh phí và quỹ đất trồng rừng thay thế theo quy định.

Về tái định cư và bảo đảm sinh kế, Ủy ban đề nghị tỉnh Lào Cai và Lai Châu lập quy hoạch khu tái định cư đồng bộ hạ tầng thiết yếu gồm điện, nước, trường học, y tế và thiết chế văn hóa trước khi di dời người dân. Chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cần gắn với nơi ở mới và đất sản xuất nông, lâm nghiệp; bảo đảm đời sống người dân bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đồng thời bảo tồn không gian văn hóa cộng đồng.

Đối với bãi đổ thải, cơ quan thẩm tra đề nghị quy hoạch vị trí bảo đảm an toàn, có thiết kế gia cố chống sạt lở, tránh bồi lấp dòng chảy, sông suối và thực hiện hoàn thổ, phục hồi môi trường.

Một nội dung khác được Ủy ban Kinh tế và Tài chính lưu ý là khả năng cân đối vốn và tiến độ giải ngân. Theo đánh giá của cơ quan thẩm tra, áp lực giải ngân thực tế có thể tập trung lớn vào những năm cuối giai đoạn 2030 - 2031, tiềm ẩn nguy cơ kéo dài thời gian hoàn thành sang