Bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật khi sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự

Trong dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), việc đề xuất bổ sung nguyên tắc mới về xác định thẩm quyền điều tra theo hướng mở rộng thẩm quyền của Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân, dẫn đến thu hẹp thẩm quyền của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân, là chưa bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với Bộ luật Tố tụng hình sự và các luật có liên quan; đồng thời làm thay đổi nguyên tắc phân định thẩm quyền giữa các cơ quan tiến hành tố tụng khi chưa có sự sửa đổi tương ứng của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Hoàn thiện pháp luật phải bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật

Hoàn thiện hệ thống pháp luật là yêu cầu khách quan trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đối với lĩnh vực tư pháp hình sự, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều yêu cầu về cải cách tư pháp, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và bảo vệ vững chắc Tổ quốc. Tuy nhiên, đổi mới pháp luật không chỉ nhằm bổ sung những quy định mới mà quan trọng hơn là phải bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ và ổn định của toàn bộ hệ thống pháp luật.

Một phiên xét xử của Tòa án Quân sự Quân khu 7. Ảnh minh họa: qdnd.vn

Đây cũng là quan điểm xuyên suốt được Đảng xác định trong các chủ trương lớn gần đây, như: Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30-4-2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; Kết luận số 09-KL/TW ngày 10-3-2026 của Bộ Chính trị đã xác định Bộ luật Tố tụng hình sự là một trong những bộ luật có tính nền tảng, giữ vai trò trung tâm trong hệ thống pháp luật về tư pháp hình sự; việc sửa đổi phải bảo đảm tính kế thừa, tính ổn định và sự thống nhất của hệ thống pháp luật.

Thông báo số 01-TB/BCĐTW ngày 6-7-2026 về kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Trưởng ban chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật tại Phiên họp thứ nhất của Ban chỉ đạo kết luận: Việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự cần được thực hiện đồng bộ với quá trình nghiên cứu, sửa đổi Bộ luật Hình sự và các luật liên quan, đặt trong tổng thể yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cải cách tư pháp, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và khơi thông nguồn lực phát triển. Không tiếp cận sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự chỉ như sửa đổi một số thủ tục mang tính kỹ thuật, mà phải hoàn thiện dựa trên các nguyên tắc nền tảng của pháp luật hiện đại: Công bằng, công khai, minh bạch, hiệu quả, nhân văn.

Những định hướng này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình sửa đổi các luật về tư pháp hiện nay. Bởi lẽ, hệ thống pháp luật tố tụng hình sự không phải là tập hợp những luật độc lập, mà là một chỉnh thể thống nhất, trong đó mỗi đạo luật đảm nhiệm một chức năng nhất định nhưng luôn có mối liên hệ hữu cơ với các đạo luật khác. Việc sửa đổi một luật nếu không được đặt trong tổng thể của toàn bộ hệ thống sẽ rất dễ dẫn đến những khoảng trống hoặc mâu thuẫn trong áp dụng pháp luật.

Bộ luật Tố tụng hình sự giữ vị trí là đạo luật quy định các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự, xác lập thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng, điều chỉnh trình tự, thủ tục từ tiếp nhận nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án. Trong khi đó, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự chủ yếu quy định về tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của hệ thống cơ quan điều tra và điều tra viên nhằm bảo đảm thực hiện những nguyên tắc, trình tự và thủ tục đã được Bộ luật Tố tụng hình sự quy định. Như vậy, có quan hệ chặt chẽ, trong đó Bộ luật Tố tụng hình sự giữ vai trò chi phối về mặt tố tụng, còn Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự tạo cơ sở tổ chức để thực hiện các quy định của Bộ luật.

Từ góc độ đó, việc sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự không thể chỉ xuất phát từ yêu cầu hoàn thiện tổ chức bộ máy hoặc nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan điều tra, mà phải được xem xét trong tổng thể hệ thống pháp luật tố tụng hình sự, bảo đảm không làm thay đổi hoặc phá vỡ các nguyên tắc phân định thẩm quyền đã được Bộ luật Tố tụng hình sự quy định khi chưa có sự sửa đổi đồng bộ đối với bộ luật này và các luật có liên quan.

Sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự phải bảo đảm thống nhất với tiến trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự

Trong bối cảnh Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự đang được nghiên cứu sửa đổi, Bộ luật Tố tụng hình sự cũng đồng thời được đưa vào chương trình sửa đổi. Điều này cho thấy việc hoàn thiện pháp luật về tố tụng hình sự đang được triển khai theo hướng tổng thể, đồng bộ, bảo đảm sự thống nhất giữa bộ luật nền tảng và các luật có liên quan, thay vì sửa đổi riêng lẻ từng đạo luật.

Ngày 8-7-2026, Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao đã ban hành Quyết định số 208/QĐ-VKSTC thông qua 6 chính sách xây dựng Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). 6 chính sách tập trung vào các định hướng lớn, gồm: Đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả; phân hóa trách nhiệm hình sự và tăng cường chính sách khoan hồng; hoàn thiện chế định thẩm quyền tố tụng gắn với kiểm soát quyền lực và bảo đảm quyền con người; phát triển tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến; đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế; luật hóa các mô hình đã được thực tiễn kiểm nghiệm.

Trọng tâm của quá trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự hiện nay là hoàn thiện đồng bộ các cơ chế tố tụng để thể chế hóa chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, thúc đẩy tố tụng điện tử và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm. Các chính sách sửa đổi không đặt ra việc thay đổi nguyên tắc phân định thẩm quyền điều tra giữa các hệ thống cơ quan điều tra theo hướng mở rộng thẩm quyền của hệ thống này và thu hẹp thẩm quyền của hệ thống khác.

Đây là điểm cần được cân nhắc khi xem xét các đề xuất sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, ngay trong Dự thảo Báo cáo đánh giá tác động của dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), một trong những mục tiêu được xác định là hoàn thiện cơ sở pháp lý đầy đủ, thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm. Điều này cho thấy, đặt yêu cầu bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật là một trong những mục tiêu quan trọng của việc sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự. Từ góc độ đó, việc sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự cần được đặt trong tổng thể quá trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự, bảo đảm sự thống nhất giữa các quy định về tổ chức cơ quan điều tra với các nguyên tắc phân định thẩm quyền, thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng và trình tự, thủ tục tố tụng.

Thiếu đồng bộ trong sửa đổi pháp luật sẽ tạo ra tác động dây chuyền đối với toàn bộ hệ thống tố tụng hình sự

Một trong những yêu cầu cơ bản của hoạt động xây dựng pháp luật là bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi của hệ thống pháp luật. Đối với pháp luật tố tụng hình sự, yêu cầu này càng có ý nghĩa đặc biệt bởi đây là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến việc thực hiện quyền lực nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Vì vậy, việc sửa đổi một luật mà không bảo đảm sự đồng bộ với các đạo luật nền tảng có liên quan rất dễ làm phát sinh sự thiếu thống nhất trong áp dụng pháp luật, ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết vụ án và việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, cụ thể:

Trước hết, việc sửa đổi không đồng bộ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Bộ luật Tố tụng hình sự giữ vai trò là đạo luật quy định các nguyên tắc, trình tự, thủ tục và thẩm quyền tố tụng; còn Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự quy định về tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan điều tra để thực hiện các nguyên tắc đó. Vì vậy, nếu Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự thay đổi nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra trong khi các quy định tương ứng của Bộ luật Tố tụng hình sự chưa được sửa đổi thì sẽ xuất hiện sự thiếu thống nhất giữa luật nội dung về tố tụng và luật về tổ chức thực hiện. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến kỹ thuật lập pháp mà còn làm giảm tính ổn định và khả năng dự báo của pháp luật.

Thứ hai, việc sửa đổi không đồng bộ có thể tạo ra tác động dây chuyền đối với toàn bộ hoạt động tố tụng hình sự. Trong tố tụng hình sự, thẩm quyền xét xử của tòa án là cơ sở để thiết kế và bảo đảm sự thống nhất trong phân định thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra và thẩm quyền thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra của viện kiểm sát phải được xác định thống nhất với thẩm quyền xét xử theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Vì vậy, việc điều chỉnh riêng lẻ nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra trong Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự sẽ làm phá vỡ tính thống nhất trong cơ chế phân định thẩm quyền giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, dẫn đến sự không tương thích giữa thẩm quyền điều tra, truy tố và xét xử.

Thứ ba, việc sửa đổi không đồng bộ còn có thể làm phát sinh những vướng mắc trong áp dụng pháp luật. Trong thực tiễn, các vụ án có nhiều bị can, nhiều tội danh, nhiều địa bàn hoặc liên quan đến cả quân nhân và người ngoài Quân đội vốn đã đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Nếu nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra được điều chỉnh nhưng các quy định liên quan của Bộ luật Tố tụng hình sự chưa được hoàn thiện tương ứng thì nguy cơ phát sinh cách hiểu và cách áp dụng khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng là điều cần được tính đến. Điều này có thể ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ án, làm phát sinh việc chuyển hồ sơ, chuyển thẩm quyền nhiều lần và không phù hợp với mục tiêu cải cách tư pháp là đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án.

Thứ tư, sửa đổi riêng lẻ một chế định còn có thể kéo theo yêu cầu rà soát, sửa đổi nhiều quy định pháp luật có liên quan. Khi nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra thay đổi thì không chỉ Bộ luật Tố tụng hình sự mà nhiều văn bản quy phạm pháp luật cần được nghiên cứu sửa đổi để bảo đảm sự thống nhất trong áp dụng. Điều này làm gia tăng chi phí xây dựng pháp luật, kéo dài thời gian hoàn thiện hệ thống pháp luật và ảnh hưởng đến tính ổn định của các quy định đang được thực hiện có hiệu quả.

Nhìn tổng thể, việc sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự không chỉ là sửa đổi một luật về tổ chức bộ máy mà còn là sự điều chỉnh một mắt xích quan trọng của cơ chế tố tụng hình sự. Chính vì vậy, yêu cầu bảo đảm tính đồng bộ giữa Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự với Bộ luật Tố tụng hình sự và các luật có liên quan không chỉ là yêu cầu của kỹ thuật lập pháp mà còn là điều kiện để bảo đảm hiệu lực, hiệu quả hoạt động của toàn bộ hệ thống tư pháp hình sự.

Trong bối cảnh Bộ luật Tố tụng hình sự đang được nghiên cứu sửa đổi theo hướng toàn diện, việc điều chỉnh nguyên tắc phân định thẩm quyền điều tra cần được xem xét trên cơ sở tổng kết đầy đủ thực tiễn, đánh giá toàn diện tác động và bảo đảm sự đồng bộ giữa các chế định tố tụng với tổ chức của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Đối với Quân đội nhân dân, việc tiếp tục duy trì thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội như hiện nay không chỉ góp phần bảo đảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn phục vụ trực tiếp nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự, giữ nghiêm kỷ luật Quân đội và bảo đảm sức mạnh chiến đấu. Đó cũng là cách tiếp cận phù hợp với chủ trương của Đảng về hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật, bảo đảm sự thống nhất giữa tổ chức và hoạt động tố tụng, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.