Bảo hiểm thất nghiệp: Phân định đúng để xử lý đúng

Trợ cấp thất nghiệp là một trong bốn chế độ của BHTN nhằm hỗ trợ người lao động trong thời gian mất việc, đồng thời tạo điều kiện để tìm việc, học nghề và sớm quay trở lại thị trường lao động. Ảnh Thanh Xuân

Ranh giới giữa sai phạm và trục lợi

Trợ cấp thất nghiệp là một trong bốn chế độ của BHTN nhằm hỗ trợ người lao động trong thời gian mất việc, đồng thời tạo điều kiện để tìm việc, học nghề và sớm quay trở lại thị trường lao động. Tuy nhiên, quá trình thực hiện chính sách vẫn phát sinh những trường hợp hưởng sai quy định với nhiều nguyên nhân khác nhau.

Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội - bà Vũ Thị Thanh Liễu - cho biết, một bộ phận người lao động vi phạm quy định về BHTN do chưa hiểu rõ chính sách. Qua tiếp xúc, có người cho rằng đã tham gia đóng BHTN thì đương nhiên được hưởng quyền lợi; có người không biết khi đã có việc làm thì không còn đủ điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp. Một số trường hợp đã có việc làm nhưng vẫn nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp. Có trường hợp đang hưởng trợ cấp thì ký hợp đồng lao động mới nhưng không thông báo với Trung tâm Dịch vụ việc làm trong thời hạn 3 ngày làm việc kể từ ngày ký hợp đồng.

Theo bà Liễu, trong nhóm này có người vi phạm do vô tình, nhưng cũng có người cố ý. Việc xác định thuộc trường hợp nào không thể chỉ dựa vào kết quả hưởng sai mà phải xem xét hồ sơ, tài liệu và quá trình xác minh cụ thể. “Ranh giới giữa hai nhóm này khá mong manh và việc đánh giá phải dựa trên hồ sơ, tài liệu cũng như kết quả xác minh cụ thể của từng trường hợp” - bà Liễu cho hay.

Thực tế này khiến yêu cầu xử lý vi phạm phải đi cùng yêu cầu nhận diện đúng bản chất hành vi. Bởi một bên là thiếu thông tin, chưa hiểu nghĩa vụ khai báo; bên kia là biết mình đã có việc làm nhưng vẫn không thông báo để tiếp tục nhận trợ cấp. Hai trường hợp cùng dẫn đến một kết quả là hưởng sai, nhưng không nhất thiết có cùng nguyên nhân.

Đáng chú ý, Luật Việc làm năm 2025 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 quy định mức trợ cấp thất nghiệp tối đa có thể lên tới 26,55 triệu đồng mỗi tháng. Theo bà Liễu, mức trợ cấp tương đối lớn trong khi mức xử phạt hành chính hiện nay không cao có thể khiến một số người hình thành tâm lý “đánh cược”: nếu không bị phát hiện thì vẫn có lợi, còn nếu bị phát hiện thì chỉ bị xử phạt hành chính. Tuy nhiên, tính toán này không phản ánh đầy đủ những gì người lao động có thể phải trả lại khi hành vi hưởng sai bị phát hiện.

Nâng cao nhận thức của người lao động và người sử dụng lao động về bản chất của Bảo hiểm thất nghiệp.                           Ảnh Thanh Xuân

Khoản trợ cấp nhận sai và phần quyền lợi bị mất

Theo lãnh đạo Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, trước hết, toàn bộ số tiền trợ cấp thất nghiệp đã nhận sai quy định sẽ bị thu hồi. Người lao động đồng thời có thể không được bảo lưu thời gian đã tham gia BHTN tương ứng với thời gian hưởng sai.

Quy định về bảo lưu thời gian đóng BHTN là điểm đặc biệt đáng lưu ý. Luật Việc làm năm 2025 quy định người lao động đang hưởng trợ cấp thất nghiệp bị chấm dứt hưởng khi có việc làm và thuộc đối tượng tham gia BHTN bắt buộc. Khi chấm dứt hưởng do có việc làm, phần thời gian đóng BHTN chưa hưởng có thể được bảo lưu để làm căn cứ tính hưởng cho lần thất nghiệp tiếp theo.

Tuy nhiên, quyền này đi cùng nghĩa vụ thông báo. Khoản 5 Điều 41 Luật Việc làm năm 2025 quy định người lao động thuộc một số trường hợp chấm dứt hưởng, trong đó có trường hợp có việc làm, được bảo lưu thời gian đóng BHTN chưa hưởng; nhưng nếu không thông báo tình trạng của mình theo quy định thì thời gian này không được bảo lưu.

Như vậy, việc không khai báo để tiếp tục nhận trợ cấp có thể tạo ra một hệ quả kép: khoản tiền đã nhận phải hoàn trả, trong khi phần thời gian đóng BHTN chưa hưởng cũng có thể không còn được bảo lưu. Đây là khác biệt quan trọng giữa việc chủ động thông báo khi có việc làm mới và việc tiếp tục hưởng trợ cấp bằng cách không khai báo. Với người đã có quá trình đóng BHTN nhiều năm, thời gian chưa hưởng không chỉ là một con số trên hồ sơ mà còn là cơ sở cho quyền lợi khi rơi vào tình trạng thất nghiệp trong tương lai.

Nghị định 374/2025/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa các trường hợp bảo lưu thời gian đóng BHTN khi người lao động bị chấm dứt hưởng trợ cấp. Quy định vừa đặt ra cơ chế bảo vệ quyền lợi của người lao động khi trở lại thị trường lao động, vừa yêu cầu người hưởng thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thông báo.

Cùng với việc hoàn trả tiền, người vi phạm còn có thể bị xử phạt hành chính. Theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP, một số hành vi kê khai không đúng sự thật, sửa chữa, tẩy xóa làm sai lệch nội dung liên quan đến đóng, hưởng BHTN hoặc đang hưởng trợ cấp nhưng không thông báo khi thuộc trường hợp phải thông báo có thể bị phạt từ 1-2 triệu đồng. Ngoài tiền phạt, người vi phạm bị buộc nộp lại số tiền trợ cấp thất nghiệp đã nhận do thực hiện hành vi vi phạm.

Luật Việc làm năm 2025 cũng quy định người đang hưởng trợ cấp thất nghiệp bị chấm dứt hưởng khi bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi vi phạm pháp luật BHTN. Như vậy, nghĩa vụ thông báo không đơn thuần là một yêu cầu về thủ tục mà gắn với chính điều kiện hưởng và việc duy trì quyền lợi BHTN.

Liên thông dữ liệu để phát hiện sớm, xử lý đúng

Thực tế giải quyết hồ sơ tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội cho thấy một mắt xích quan trọng trong kiểm soát hưởng sai là khả năng đối chiếu dữ liệu. Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, việc phát hiện các trường hợp hưởng sai hiện phần lớn được thực hiện thông qua đối chiếu dữ liệu giữa cơ quan Bảo hiểm xã hội và Trung tâm Dịch vụ việc làm.

Một tình huống được Trung tâm ghi nhận là người lao động nộp hồ sơ trực tuyến và được giải quyết hưởng trợ cấp. Đến khi danh sách chuyển sang cơ quan Bảo hiểm xã hội để chi trả, dữ liệu cho thấy người này đã có việc làm mới và đang tham gia bảo hiểm xã hội tại một doanh nghiệp khác. Hồ sơ sau đó phải chuyển ngược để xác minh, xử lý.

Việc nộp hồ sơ trực tuyến cũng làm thay đổi cách thức tiếp cận, tư vấn chính sách. Khi người lao động thực hiện thủ tục trên Cổng Dịch vụ công quốc gia, cán bộ Trung tâm không còn nhiều cơ hội tiếp xúc trực tiếp để giải thích, trao đổi như trước. Không ít trường hợp khi được xác minh mới giải trình rằng họ đã ký hợp đồng lao động mới nhưng không biết phải khai báo, hoặc chưa hiểu rõ quy định về chấm dứt hưởng trợ cấp. Khi đó, cơ quan thực hiện chính sách phải tiếp tục xác minh, thông báo, thu hồi khoản tiền đã chi trả và hoàn tất các thủ tục liên quan.

Từ thực tế này, vấn đề không chỉ nằm ở khâu xử lý sau khi phát hiện vi phạm mà còn ở khả năng phát hiện sớm thay đổi về tình trạng việc làm của người hưởng. Giám đốc Trung tâm Thông tin phân tích, dự báo chiến lược và dịch vụ công (Bộ Nội vụ) - TS. Phạm Ngọc Toàn - cho rằng, yếu tố cốt lõi để đẩy lùi tình trạng trục lợi BHTN là xây dựng hệ thống quản lý dựa trên dữ liệu, minh bạch và có trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Theo ông Toàn, trước hết cần bảo đảm sự liên thông giữa dữ liệu lao động, việc làm, bảo hiểm xã hội và BHTN. Cùng với hoàn thiện dữ liệu, việc nâng cao nhận thức của người lao động và người sử dụng lao động về bản chất của BHTN cũng được đặt ra.

BHTN là cơ chế chia sẻ rủi ro, không phải khoản tiền cá nhân đóng vào rồi mặc nhiên được nhận lại. BHTN được hình thành từ sự đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và sự bảo đảm của Nhà nước nhằm chia sẻ rủi ro khi người lao động mất việc. Vì vậy, việc chi trả đúng đối tượng không chỉ bảo đảm quyền lợi của người đủ điều kiện mà còn giữ nguyên tắc công bằng của chính sách.

Từ góc độ này, kiểm soát trục lợi cần được đặt trong một quy trình thống nhất: dữ liệu phải đủ để nhận diện thay đổi về việc làm; trách nhiệm của người hưởng phải rõ; cơ quan thực hiện chính sách có cơ sở xác minh; và chế tài được áp dụng tương ứng với hành vi.

Khi những mắt xích đó được kết nối, việc quản lý BHTN sẽ không chỉ dừng ở phát hiện và thu hồi khoản hưởng sai, mà hướng tới kiểm soát tốt hơn ngay từ quá trình tiếp nhận, giải quyết và chi trả. Với người lao động, thực hiện đúng nghĩa vụ thông báo cũng chính là cách bảo vệ phần thời gian đóng BHTN chưa hưởng và quyền lợi của mình khi phát sinh rủi ro thất nghiệp trong tương lai./.