Bảo hiểm xã hội tự nguyện: 'Giá đỡ' an sinh cho lao động phi chính thức

Bài 1: Mở “cánh cửa” an sinh cho lao động phi chính thức

Với những cải cách đột phá từ Luật BHXH năm 2024 như giảm thời gian đóng xuống 15 năm, bổ sung trợ cấp thai sản và sự "tiếp sức" mạnh mẽ từ ngân sách, BHXH tự nguyện đang trở thành lựa chọn tối ưu, mở ra cơ hội hưởng chính sách an sinh cho hàng triệu lao động tự do.

Sức hút từ chính sách nhân văn

Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23-5-2018 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về cải cách chính sách BHXH xác định BHXH là một trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội; hướng tới xây dựng hệ thống BHXH đa tầng, linh hoạt, hiện đại, chia sẻ và hội nhập quốc tế.

Cán bộ BHXH tuyên truyền về chính sách BHXH tự nguyện tới các tiểu thương. Ảnh: PV

Trong định hướng đó, BHXH tự nguyện có vai trò đặc biệt quan trọng bởi đây là chính sách dành cho nhóm lao động không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, mở ra “cánh cửa” để lao động phi chính thức cũng có cơ hội được bảo vệ khi hết tuổi lao động.

Trên thực tế, đây là nhóm lao động có nhu cầu an sinh rất lớn nhưng thu nhập thường không ổn định, việc làm linh hoạt, khó tham gia BHXH bắt buộc. Vì vậy, phát triển BHXH tự nguyện không chỉ là nhiệm vụ mở rộng diện bao phủ BHXH mà còn là giải pháp quan trọng để bảo đảm an sinh lâu dài cho nông dân, lao động tự do, tiểu thương, người làm nghề không có hợp đồng lao động và các nhóm dễ bị tổn thương.

Theo BHXH Việt Nam, sau hơn 7 năm thực hiện Nghị quyết số 28-NQ/TW, số người tham gia BHXH tự nguyện tăng nhanh qua từng năm. Năm 2018, cả nước có 277.190 người tham gia BHXH tự nguyện; đến năm 2019 tăng lên 558.109 người, tương ứng tăng 101,3% so với năm trước. Từ năm 2020 đến năm 2025, số người tham gia tiếp tục tăng ổn định; đến hết năm 2025 đạt 2.619.258 người, tăng 13,83% so với năm 2024, tương đương 5,49% lực lượng lao động trong độ tuổi.

Những con số này cho thấy nhận thức của người dân về vai trò của BHXH tự nguyện đang dần thay đổi, đồng thời phản ánh sức hút ngày càng lớn của chính sách an sinh dành cho khu vực lao động phi chính thức.

Tăng mức hỗ trợ để người dân dễ tiếp cận

Cùng với mở rộng diện bao phủ, chính sách BHXH tự nguyện cũng đang được hoàn thiện theo hướng tăng quyền lợi, giảm điều kiện tham gia và nâng cao tính linh hoạt để phù hợp hơn với nhu cầu thực tế của người dân.

Chia sẻ về chính sách này, bà Dương Thị Minh Châu - Trưởng phòng Tuyên truyền và hỗ trợ người tham gia BHXH thành phố Hà Nội cho biết: Một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật BHXH năm 2024 là giảm số năm đóng BHXH tối thiểu để được hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm. Quy định này có ý nghĩa đặc biệt đối với người tham gia BHXH tự nguyện, nhất là những người bắt đầu tham gia khi tuổi đã cao, thời gian tích lũy chưa dài hoặc thu nhập chưa ổn định.

BHXH các cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội mở các điểm tư vấn lưu động, đưa chính sách BHXH tự nguyện tới với người dân. Ảnh: PV

Không chỉ có nguồn thu nhập ổn định khi về già, người hưởng lương hưu còn được cấp thẻ BHYT miễn phí để chăm sóc sức khỏe khi tuổi cao, qua đó giảm bớt gánh nặng chi phí khám, chữa bệnh cho bản thân và gia đình.

Một điểm mới đáng chú ý khác là Luật BHXH năm 2024 bổ sung chế độ trợ cấp thai sản đối với người tham gia BHXH tự nguyện. Đây được xem là bước tiến quan trọng, giúp chính sách BHXH tự nguyện không chỉ bó hẹp ở chế độ hưu trí, tử tuất mà từng bước mở rộng quyền lợi theo hướng tiệm cận với BHXH bắt buộc.

Theo quy định mới, người tham gia BHXH tự nguyện khi đáp ứng đủ điều kiện (lao động nữ sinh con, lao động nam có vợ sinh con tham gia BHXH tự nguyện từ đủ 6 tháng trở lên trong 12 tháng trước khi sinh con) sẽ được hưởng trợ cấp thai sản 2 triệu đồng cho mỗi con mới sinh. Dù mức hỗ trợ chưa lớn nhưng thể hiện rõ tính chia sẻ, nhân văn của chính sách an sinh xã hội, nhất là đối với lao động nữ khu vực phi chính thức.

Song song với mở rộng quyền lợi, chính sách hỗ trợ mức đóng BHXH tự nguyện từ ngân sách nhà nước cũng tiếp tục được hoàn thiện nhằm giảm áp lực tài chính cho người tham gia.

Theo Nghị định số 159/2025/NĐ-CP của Chính phủ, công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc đều có thể tham gia BHXH tự nguyện và được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ phần trăm trên mức đóng hằng tháng tính theo chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn.

Cụ thể, mức hỗ trợ gồm: 50% đối với người thuộc hộ nghèo; người sinh sống tại xã đảo, đặc khu; 40% đối với người thuộc hộ cận nghèo; 30% đối với người dân tộc thiểu số; 20% đối với các đối tượng khác. Đây được xem là mức hỗ trợ cao hơn trước, giúp người thu nhập thấp, lao động tự do và người làm việc phi chính thức có thêm điều kiện tham gia BHXH lâu dài.

Bên cạnh hỗ trợ từ ngân sách trung ương, nhiều địa phương cũng chủ động ban hành chính sách hỗ trợ thêm cho người tham gia BHXH tự nguyện. Tính đến tháng 3-2026, đã có 28/34 tỉnh, thành phố ban hành nghị quyết hỗ trợ từ ngân sách địa phương, trong đó có Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Ninh Bình…

Nghị quyết số 19/2025/NQ-HĐND của HĐND thành phố Hà Nội tạo điều kiện cho nhiều người dân Thủ đô tiếp cận chính sách dễ dàng hơn (Nguồn: BHXH thành phố Hà Nội)

Tại Hà Nội, từ ngày 1-1-2026, ngoài mức hỗ trợ của Nhà nước theo quy định chung, người tham gia BHXH tự nguyện còn được ngân sách thành phố hỗ trợ thêm tiền đóng theo Nghị quyết số 19/2025/NQ-HĐND của HĐND thành phố. Trong đó: Người thuộc hộ nghèo được hỗ trợ thêm 50% mức đóng; người thuộc hộ cận nghèo được hỗ trợ thêm 60%; người tham gia khác được hỗ trợ thêm 10%.

Như vậy, cộng cả phần hỗ trợ của Trung ương và thành phố, người thuộc hộ nghèo và hộ cận nghèo tại Hà Nội được hỗ trợ tới 100% mức đóng; người dân tộc thiểu số được hỗ trợ 40% mức đóng; các nhóm khác được hỗ trợ 30% mức đóng.

Theo các chuyên gia an sinh xã hội, việc mở rộng quyền lợi và tăng hỗ trợ tài chính đang giúp BHXH tự nguyện trở nên hấp dẫn hơn đối với lao động phi chính thức.

Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, lao động phi chính thức vẫn chiếm tỷ trọng lớn, việc phát triển BHXH tự nguyện không chỉ giúp người dân có “của để dành” khi về già mà còn góp phần giảm gánh nặng trợ cấp xã hội trong tương lai. BHXH tự nguyện vì thế không đơn thuần là chính sách đóng - hưởng, mà đang từng bước trở thành “giá đỡ” an sinh bền vững cho hàng triệu lao động tự do trên hành trình bảo đảm cuộc sống khi hết tuổi lao động.