Bảo tồn di sản song hành chuyển đổi xanh

Tấm pin năng lượng mặt trời được thiết kế mô phỏng gạch nung, lắp đặt trên mái công trình tại châu Âu. Ảnh: Silvia Vacca

Công nghệ “ẩn mình”

Thông tin về khu di tích nổi tiếng lắp đặt pin năng lượng mặt trời trên mái thường khiến nhiều người hoài nghi, thậm chí phản đối. Bởi trong hình dung của không ít người, những tấm pin quang điện màu đen lộ thiên dường như “lạc nhịp” trong không gian kiến trúc cổ kính của các công trình tồn tại hàng trăm, hàng nghìn năm. Song, tại thành phố cổ Pompeii (Ý), điều tưởng như khó dung hòa ấy lại đang diễn ra theo một cách thận trọng và sáng tạo.

Theo Euronews, mỗi năm, hơn 3 triệu du khách đến Pompeii, bước vào không gian thành phố La Mã từng bị núi lửa Vesuvius chôn vùi gần 2.000 năm trước để chiêm ngưỡng những bức bích họa, con đường lát đá và mái ngói cổ kính mang dấu ấn của nền văn minh cổ đại.

Tại công trình nổi tiếng “Biệt thự bí ẩn” (Villa of the Mysteries), rất ít người nhận ra rằng, ẩn mình trong những “viên ngói” cổ là tấm pin năng lượng mặt trời. Nhìn từ bên ngoài, chúng được thiết kế với hình dáng, màu sắc và kết cấu gần như giống hệt ngói La Mã cổ, hài hòa với tổng thể kiến trúc công trình. Chỉ khi nhìn từ mặt sau mới thấy bên trong lớp vật liệu ấy là tế bào quang điện hiện đại.

Những viên ngói đặc biệt này là thành quả nghiên cứu của doanh nghiệp ở miền bắc nước Ý Dyaqua. Theo đó, các tế bào quang điện được “giấu” giữa cấu trúc nhiều lớp, sau đó được bao bọc bằng hợp chất đặc biệt trong các vật liệu mô phỏng ngói cổ, gạch, thậm chí cả đá hay gỗ. Sáng kiến này không chỉ giúp giảm chi phí vận hành mà còn giúp bảo tồn cảnh quan nguyên bản, hạn chế tối đa các hạng mục lộ thiên như dây dẫn hay khung đỡ làm ảnh hưởng đến giá trị thẩm mỹ của di tích.

Theo Euronews, Giám đốc Công viên khảo cổ Pompeii Gabriel Zuchtriegel, công nghệ này hoàn toàn có thể được nhân rộng ở nhiều di sản khác trên thế giới.

Evora, một trong những thành phố thời Trung cổ được bảo tồn nghiêm cẩn nhất của Bồ Đào Nha, cũng theo đuổi cách tiếp cận tương tự. Trung tâm lịch sử Evora được UNESCO công nhận là Di sản thế giới năm 1986, nằm trên đỉnh đồi với toàn bộ mái nhà đều có thể nhìn thấy từ xa. Do vậy, bài toán thẩm mỹ trở nên đặc biệt quan trọng.

Theo AP, thông qua dự án POCITYF do Liên minh châu Âu (EU) hỗ trợ, nơi đây trở thành phòng thí nghiệm về các giải pháp năng lượng mới được kiểm chứng trong điều kiện đặc thù của di sản, bao gồm mái ngói quang điện, mái kính tích hợp pin mặt trời và mái che tạo điện trong khuôn viên trường học lịch sử. Trên mái Tòa thị chính, những viên ngói chứa các tế bào quang điện phục vụ tòa nhà, gần như không làm thay đổi đường chân trời biểu tượng của thành phố.

Thích ứng với thời đại “xanh”

Song song đó, một hướng đi khác được phát triển dưới dạng vật liệu lợp mái tích hợp năng lượng. Khác với các tấm pin truyền thống vốn đặt nổi trên bề mặt, loại vật liệu này thay thế luôn lớp mái, tạo ra bề mặt đồng nhất. Nhìn từ xa, công trình vẫn giữ hình khối quen thuộc của đô thị cổ, trong khi bên trong hệ thống điện được vận hành như nhà máy năng lượng thu nhỏ.

Mục tiêu của dự án không chỉ giảm phát thải mà còn chứng minh rằng các đô thị di sản có thể thích ứng với yêu cầu chuyển đổi năng lượng mà không đánh mất bản sắc. Điều đó đặc biệt quan trọng trong những không gian mà giá trị thị giác chính là một phần của di sản.

Mô hình ngói quang điện tiếp tục được thử nghiệm trong khuôn khổ dự án POCITYF tại một số thành phố nổi tiếng như Bari (Ý), Ioannina (Hy Lạp), Granada (Tây Ban Nha), Celje (Slovenia), Hvidovre (Đan Mạch) và Ujpest (Hungary), mở rộng phạm vi ứng dụng từ di sản đơn lẻ sang mạng lưới đô thị di sản trên toàn châu Âu.

Thực tế nhiều năm qua, các thành phố di sản luôn đứng trước bài toán khó khi vừa phải giữ nguyên trạng công trình lịch sử, hạn chế tối đa mọi can thiệp vào kiến trúc và cảnh quan, trong khi đứng trước yêu cầu giảm phát thải và thích ứng biến đổi khí hậu. Do vậy, những ý tưởng sáng tạo như dự án mái ngói quang điện phản ánh sự thay đổi trong tư duy bảo tồn và phát triển bền vững.

Công nghệ tích hợp hài hòa vào kiến trúc di sản, tôn trọng những lớp giá trị nguyên bản đã được hình thành, gìn giữ qua thời gian. Khi đó, di sản không bị làm mới theo cách áp đặt, mà được tiếp thêm khả năng thích ứng để tiếp tục tồn tại trong điều kiện mới. Gợi mở này đặt ra lựa chọn cho nhiều quốc gia đang nắm giữ kho tàng di sản phong phú trong bối cảnh chuyển đổi xanh trở thành xu thế tất yếu.