Bảo tồn hiện vật đồng, giữ nguyên dấu tích thời gian

Tại di chỉ Vườn Chuối, các đợt khai quật năm 2024 và 2025 tiếp tục phát hiện nhiều dấu tích về đời sống cư dân cổ. Di chỉ được phát hiện từ năm 1969, có niên đại khoảng 4.000 năm, với dấu tích trồng lúa nước, nghề thủ công, khu cư trú thời Đông Sơn, nghĩa trang và hệ thống cột của những ngôi nhà dài.

Cùng với những phát hiện ấy là câu hỏi về số phận hiện vật sau khi rời khỏi lòng đất. Ông Lê Chí Công, kỹ sư bảo tồn Bảo tàng Hà Nội, cho biết một số hiện vật đồng khai quật tại Vườn Chuối đã thay đổi màu sắc sau khi được đưa vào tủ kính trưng bày.

Các hiện vật được khai quật từ di tích Vườn Chuối đang được trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: Hậu Lộc

Chia sẻ tại tọa đàm về bảo quản và tu sửa hiện vật đồng do Bảo tàng Hà Nội phối hợp với Bảo tàng Nghệ thuật châu Á Hoa Kỳ tổ chức ngày 22-9, ông Lê Chí Công cho biết sau hàng nghìn năm nằm trong đất, hiện vật tồn tại trong điều kiện yếm khí.

Khi được đưa lên, chúng bắt đầu tiếp xúc với không khí, nhiệt độ, độ ẩm và nhiều tác động khác. Sự thay đổi môi trường có thể làm bề mặt kim loại biến đổi, thúc đẩy quá trình ăn mòn, ông Lê Chí Công giải thích.

Từ thực tế này, ông cho rằng công tác bảo tồn phải bắt đầu ngay từ khi khai quật, từ cách lấy hiện vật, vận chuyển, làm sạch đến lưu giữ. Điều kiện kho và những vật liệu tiếp xúc trực tiếp với hiện vật cũng cần được kiểm soát. Các phép thử như Oddy có thể giúp đánh giá mức độ an toàn của vật liệu trước khi sử dụng.

Nhận định trên được bổ sung từ kết quả nghiên cứu của TS. Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á. Trong quá trình khai quật tại Châu Can (một địa danh cũ nay thuộc xã Chuyên Mỹ), phường Phú Lương, ông và các cộng sự phát hiện nhiều hiện vật đồng nằm sâu trong các tầng đất.

Phần lớn hiện vật nằm trong môi trường yếm khí, ít chịu tác động của không khí và các yếu tố bên ngoài nên được bảo tồn tương đối tốt. Phân tích cho thấy một số hiện vật có thành phần hợp kim gồm đồng khoảng 60-80%, thiếc 5-15% và chì 5-15%.

Khoảng 80% hiện vật được phát hiện là đồ tùy táng, 3% nằm trong các kho chôn giấu và 17% là những hiện vật bị thất lạc rồi được tìm thấy sau hàng nghìn năm. Trong nhóm đồ tùy táng, khoảng 80% được phát hiện dưới đất, 15% trong hang đá vôi và 5% nằm bên trong đồ gốm hoặc đồ đồng.

Theo TS. Nguyễn Việt, những dữ liệu này cho thấy hoàn cảnh chôn vùi có ảnh hưởng trực tiếp đến tình trạng hiện vật. Vì vậy, trước khi xử lý, người làm bảo tồn cần biết hiện vật đã nằm ở đâu, trong điều kiện nào và chịu những tác động gì. Đây cũng là cơ sở để lựa chọn cách bảo quản phù hợp khi hiện vật bước sang môi trường mới.

Từ yêu cầu đó, các tham luận tại tọa đàm tập trung vào quá trình ăn mòn hiện vật đồng. Độ ẩm, muối, chloride, chất ô nhiễm, vật liệu tiếp xúc và những lần xử lý trước đó đều có thể khiến ăn mòn diễn biến nhanh hơn.

Quy trình bảo quản bắt đầu bằng việc chụp ảnh, ghi nhận tình trạng, xác định nguyên nhân và dạng ăn mòn. Các chuyên gia giới thiệu những phương pháp như kính hiển vi soi nổi, phân tích định tính chloride, EDS và XRF để có căn cứ lựa chọn cách xử lý.

Với hiện vật còn bám đất, bùn sau khai quật, việc xử lý ngay tại hiện trường cần được cân nhắc kỹ. Sau khi ghi nhận đầy đủ, hiện vật nên được đưa về phòng thí nghiệm. Quá trình làm khô cần diễn ra từ từ, có kiểm soát để hạn chế tổn thương do thay đổi môi trường quá nhanh.

Theo đại diện Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, hợp chất 1,2,3-Benzotriazole, gọi tắt là BTA, có thể được sử dụng ở nồng độ 4-5% để ức chế ăn mòn, với thời gian xử lý từ 24 giờ trở lên.

Nhựa acrylic nhiệt dẻo Paraloid B72 cũng được thử nghiệm để tạo lớp bảo vệ trên bề mặt. Ở nồng độ 3%, tốc độ ăn mòn thấp nhất và hiệu quả bảo vệ cao nhất trong thử nghiệm. Việc kết hợp BTA với Paraloid B72 cho kết quả chống ăn mòn tốt hơn so với sử dụng riêng từng loại.

Dù vậy, không có một cách xử lý chung cho mọi hiện vật. Mỗi hiện vật có thành phần, tình trạng và lịch sử riêng. Nguyên tắc được các chuyên gia nhấn mạnh là hạn chế can thiệp, giữ lại tối đa vật liệu gốc và những dấu vết lịch sử trên hiện vật.

Tọa đàm mở rộng hợp tác bảo tồn Việt Nam, Hoa Kỳ

Từ những vấn đề đặt ra trong thực tế khai quật và bảo quản hiện vật đồng, tọa đàm cũng mở rộng sang việc chia sẻ kinh nghiệm giữa các cơ quan bảo tàng, nghiên cứu và bảo tồn của Việt Nam và Hoa Kỳ.

Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam, bà Jennifer Wicks, phát biểu tại toạ đàm. Ảnh: Hoàng Sơn

Tham dự chương trình có Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Jennifer Wicks, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam Jonathan Baker, cùng đại diện nhiều bảo tàng, cơ quan nghiên cứu và đơn vị bảo tồn trong nước.

Theo Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Đặng Minh Vệ, hiện vật đồng có giá trị về lịch sử, kỹ thuật chế tác và đời sống xã hội của từng thời kỳ. Trong điều kiện khí hậu nóng ẩm, hiện vật dễ chịu tác động của độ ẩm, muối, chất ô nhiễm, vật liệu tiếp xúc và những lần xử lý trước đó.

Vì vậy, việc bảo tồn cần bắt đầu từ nhận diện nguyên nhân, theo dõi môi trường và lựa chọn phương pháp phù hợp, Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội nhấn mạnh.

Ông Đặng Minh Vệ cho biết hoạt động này nằm trong quá trình hợp tác giữa Bảo tàng Hà Nội và các đối tác Hoa Kỳ từ năm 2024.

Theo đó, một kỹ sư bảo quản của Bảo tàng Hà Nội đã có 6 tháng thực tập, nghiên cứu tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ. Hai bên cũng phối hợp nghiên cứu, bảo tồn di sản ký ức chiến tranh tại làng Lai Xá và tổ chức ba tọa đàm chuyên môn.

Đại sứ Mỹ tại Việt Nam, bà Jennifer Wicks, cho rằng việc các chuyên gia bảo tồn, nhà nghiên cứu và cán bộ bảo tàng trực tiếp trao đổi giúp chia sẻ kinh nghiệm thực tế, phương pháp chuyên môn và tạo nền tảng cho hợp tác lâu dài.

Theo Đại sứ, từ năm 2001, Quỹ Bảo tồn văn hóa của Đại sứ quán Hoa Kỳ đã hỗ trợ 17 dự án tại Việt Nam, từ bảo tồn trang phục, nhạc cụ truyền thống, nghề thủ công đến các di sản như Ô Quan Chưởng, bàn thờ Hoàng gia đầu thế kỷ XIX tại Đại Nội Huế và Thành Nhà Hồ.

Tên gọi Ô Quan Chưởng được người dân lưu truyền gắn với câu chuyện về một viên Chưởng cơ cùng đội quân 100 binh lính đã anh dũng chiến đấu chống quân Pháp để bảo vệ thành Hà Nội.

Từ một hiện vật nằm sâu dưới lòng đất đến khi được đặt trong tủ kính, mỗi bước đi đều có thể tác động đến tình trạng của hiện vật. Bởi vậy, hiểu được môi trường đã giữ gìn hiện vật trong hàng nghìn năm, giúp hiện vật thích nghi với môi trường mới và chỉ can thiệp khi cần thiết là cách để những dấu tích của quá khứ tiếp tục được gìn giữ.