Ngày và đêm dài đúng bằng nhau trong ngày Thu phân 23/9?

Lập thu vào ngày 23/9

Hội Thiên văn Hà Nội (HAS) cho biết, Thu phân năm 2026 sẽ diễn ra vào lúc 7h5 sáng ngày 23/9. Đây là thời điểm Mặt Trời đi qua xích đạo trời. Trong thiên văn học, thời điểm này đánh dấu sự chuyển giao từ mùa hè sang mùa thu ở Bắc bán cầu và từ mùa đông sang mùa xuân ở Nam bán cầu

Thu phân là tiết khí thứ 16 trong 24 tiết khí, là 1 trong 8 tiết khí quan trọng nhất (Lập xuân - Xuân phân, Lập hạ - Hạ chí, Lập thu - Thu phân, Lập đông - Đông chí). Các tiết khí này biểu thị sự thay đổi mùa, là bước chuyển phân định rõ bốn mùa trong một năm. Tiết khí này kết thúc vào ngày 7/10 Dương lịch, trước khi chuyển sang tiết Hàn lộ.

Có hai thời điểm hiếm hoi trong năm khi Mặt Trời gần như mọc đúng hướng Đông và lặn gần như đúng hướng Tây. Đây cũng là khi ngày và đêm trên phần lớn Trái Đất có độ dài gần như bằng nhau.  Đây là mốc đánh dấu sự chuyển mình của các mùa trong năm khi Mặt Trời đi qua xích đạo trời từ Bắc xuống Nam.

Thu phân năm 2026 sẽ diễn ra vào lúc 7h5 sáng ngày 23/9. Ảnh: Tuấn Anh

Vào thời điểm này, ánh sáng Mặt Trời phân bố gần như cân bằng giữa hai bán cầu. Vì thế tại phần lớn các nơi trên Trái Đất, chúng ta sẽ có khoảng 12 giờ ban ngày và 12 giờ ban đêm. Tuy nhiên ngày và đêm vẫn không thực sự cân bằng hoàn toàn, bởi vì kích thước biểu kiến của Mặt Trời và hiện tượng khúc xạ ánh sáng trong khí quyển khiến thời gian ánh sáng ban ngày xuất hiện trên bầu trời vẫn dài hơn một chút.

HAS cho biết, đối với phần lớn các khu vực thì Thu phân chỉ là thời điểm cân bằng tinh tế giữa ngày và đêm, nhưng tại hai vùng cực, cột mốc này không đơn giản như thế. Ở Bắc Cực, khi này là thời điểm cuối cùng Mặt Trời còn xuất hiện trong năm, là mở đầu cho Đêm địa cực dài gần sáu tháng không có ánh sáng Mặt Trời. 

Tại Nam Cực, Mặt Trời bắt đầu xuất hiện trở lại sau khoảng sáu tháng chìm dưới đường chân trời. Có thể thấy điểm phân tháng Chín tuy chỉ là một thời điểm trên quỹ đạo Trái Đất, nhưng sự chuyển mùa nó mang đến lại diễn ra theo những cách hoàn toàn khác nhau tùy theo vị trí của chúng ta trên hành tinh này.

Trên thực tế, Thu phân không phải là một ngày kéo dài từ sáng đến tối, mà là một khoảnh khắc chính xác khi trung tâm đĩa Mặt Trời đi qua xích đạo trời. Từ sau khoảnh khắc ấy, Bắc bán cầu bắt đầu bước sâu hơn qua mùa thu, trong khi Nam bán cầu nghênh đón mùa xuân của mình. 

Các điểm phân cũng gắn liền với nhiều phong tục và lễ hội đặc trưng ở các nền văn hóa khác nhau. Ở phương Tây, kỳ Trăng tròn gần Thu phân nhất được gọi là Harvest moon - Trăng Thu hoạch. Trước khi ánh sáng nhân tạo trở nên phổ biến, ánh trăng sáng tỏ vào những buổi tối quanh thời điểm này từng giúp người nông dân có thêm thời gian thu hoạch sau khi Mặt Trời đã lặn.

Một điều thú vị khác là Thu phân không rơi vào cùng một thời điểm mỗi năm. Trái Đất cần khoảng 365,25 ngày để hoàn thành một vòng quanh Mặt Trời, dài hơn một chút so với 365 ngày của Dương lịch. Vì vậy, thời điểm xảy ra Thu phân mỗi năm lại dịch đi vài giờ trong hệ thống thời gian và lịch pháp thường dùng. Những năm nhuận sẽ giúp Dương lịch điều chỉnh phần chênh lệch này.

Với phần lớn chúng ta, Thu phân có thể chỉ là một ngày bình thường giữa tháng Chín. Nhưng trên quy mô của cả Trái Đất, đó lại là khoảnh khắc khi hành tinh của chúng ta đi qua một vị trí đặc biệt trên quỹ đạo, để rồi ánh sáng Mặt Trời bắt đầu phân chia lại ngày và đêm giữa hai bán cầu.

Thu phân: Ngày và đêm thực sự có dài bằng nhau không?

HAS cho biết, mỗi khi nhắc đến xuân phân hay thu phân, chúng ta thường nghĩ ngay đến một điều rất quen thuộc: Ngày và đêm dài bằng nhau - mỗi bên dài đúng 12 giờ. Nhưng nếu bạn kiểm tra thời gian Mặt Trời mọc và lặn vào đúng ngày xảy ra điểm phân, bạn sẽ nhận thấy một điều khá bất ngờ: ở hầu hết mọi nơi trên Trái Đất, ban ngày vẫn dài hơn 12 giờ.

Thu phân là thời điểm Mặt Trời đi qua xích đạo trời. Trong thiên văn học, thời điểm này đánh dấu sự chuyển giao từ mùa hè sang mùa thu ở Bắc bán cầu và từ mùa đông sang mùa xuân ở Nam bán cầu. Tuy nhiên, ngày và đêm không thực sự chia đôi thành 12 giờ - 12 giờ vào thời điểm này bởi vì những lý do sau

Nếu định nghĩa một ngày bắt đầu khi tâm hình học của Mặt Trời vượt qua đường chân trời và kết thúc khi tâm đó khuất xuống dưới đường chân trời, ngày và đêm sẽ gần như chia đều. Nhưng trong thực tế, bình minh được xác định khi mép trên của đĩa sáng Mặt Trời chạm đường chân trời. Điều tương tự cũng xảy ra khi xác định thời điểm hoàng hôn. Chính điều này khiến ban ngày có được lợi thế hơn vài phút so với trường hợp khi dùng tâm hình học để xác định thời điểm mọc/lặn.

Khí quyển Trái Đất còn "kéo dài" ban ngày thêm vài phút. Ánh sáng từ Mặt Trời khi đi qua khí quyển Trái Đất sẽ bị khúc xạ, tức là đường truyền của ánh sáng bị bẻ cong. Nhờ vậy, chúng ta có thể nhìn thấy Mặt Trời ngay cả khi nó thực tế vẫn còn nằm dưới đường chân trời. Hiện tượng này xảy ra cả lúc bình minh lẫn hoàng hôn.

Buổi sáng, khi Mặt Trời vẫn chưa thực sự vượt qua đường chân trời, ánh sáng của nó đã bị khí quyển bẻ cong tới mắt chúng ta.

Buổi tối, dù Mặt Trời đã thực sự lặn hoàn toàn xuống phía dưới đường chân trời, khúc xạ khí quyển vẫn giúp chúng ta có thể nhìn thấy nó thêm một lúc.

Kết quả là thời gian có ánh sáng ban ngày dài hơn đáng kể so với 12 giờ. Trong các phép tính tiêu chuẩn, hiệu ứng khúc xạ khí quyển có thể khiến mỗi ngày dài thêm vài phút, và tổng hiệu ứng này góp phần khiến ngày phân không phải là thời điểm ngày và đêm chính xác bằng nhau.

Vậy ngày và đêm thực sự bằng nhau khi nào? HAS cho biết, có một khái niệm khác rất thú vị được gọi là equilux (điểm cân bằng). Equilux là thời điểm trong năm mà thời gian ban ngày và ban đêm gần bằng nhau nhất. Điều đặc biệt là thời điểm này không trùng với bất cứ điểm phân nào mà nó phụ thuộc vào vĩ độ của địa điểm.

Ở một số nơi, điểm cân bằng có thể xảy ra vài ngày trước hoặc vài ngày sau điểm phân. Ở những vùng có vĩ độ cao, sự chênh lệch có thể còn đáng kể hơn. Và đây là một ví dụ rất thú vị... điểm cân bằng không bao giờ xảy ra ở xích đạo. Thật thú vị khi chúng ta đều nhầm tưởng rằng, ngày và đêm dài bằng nhau quanh năm tại xích đạo, tuy nhiên thực tế, ngày luôn luôn dài hơn đêm ở khu vực này.

Dù ngày và đêm chưa thực sự cân bằng hoàn hảo, Thu phân vẫn là một dấu mốc thú vị để chúng ta chậm lại một chút, ngước nhìn bầu trời và nhận ra Trái Đất vẫn đang âm thầm chuyển động mỗi ngày.