Bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Diên Khánh gắn với phát triển văn hóa, du lịch
Chiều 8-10, tại Nha Trang, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa tổ chức hội thảo khoa học "Bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Diên Khánh - Động lực phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế - xã hội tỉnh Khánh Hòa". Tham dự có PGS.TS Đặng Văn Bài - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia; đồng chí Đinh Văn Thiệu - nguyên Phó Chủ tịch UBND tỉnh; đồng chí Nguyễn Văn Ghi - nguyên Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Tỉnh ủy; lãnh đạo các sở, ban, ngành, địa phương cùng các chuyên gia, nhà nghiên cứu.
Quang cảnh hội thảo.
Di tích có giá trị đặc biệt
Thành cổ Diên Khánh được xây dựng năm 1793, là một trong những công trình tiêu biểu của kiến trúc quân sự kiểu Vauban ở Việt Nam. Qua thời gian, thành cổ không chỉ là một công trình kiến trúc - quân sự mà đã trở thành không gian lịch sử gắn bó với đời sống cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế - xã hội đang làm thay đổi đáng kể không gian lịch sử của di tích. Kết quả khảo sát cho thấy các yếu tố cấu thành cơ bản như tường thành, cổng thành, hào, đường tuần tra vẫn còn nhận diện được và về cơ bản giữ được những giá trị lịch sử, kiến trúc quan trọng. Song, cảnh quan bên trong thành đã biến đổi nhiều do sự xuất hiện của nhà ở, giao thông, hạ tầng kỹ thuật và các hoạt động sinh hoạt đô thị.
Thực trạng đó đòi hỏi việc bảo tồn không thể chỉ dừng ở việc giữ gìn từng đoạn tường, từng cổng thành, mà phải được nhìn nhận trong tổng thể không gian di sản, cảnh quan, cộng đồng và quá trình phát triển của địa phương. Thành cổ Diên Khánh là di tích có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và khảo cổ học, gắn với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Khánh Hòa trong chiều dài lịch sử.
Các đại biểu tham dự hội thảo.
PGS.TS Đặng Văn Bài và Thạc sĩ Lê Văn Hoa - chủ trì hội thảo.
Phát biểu tại hội thảo, ông Lê Văn Hoa - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh, việc bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Diên Khánh không chỉ góp phần gìn giữ di sản văn hóa quý báu của địa phương, mà còn góp phần đưa Nghị quyết số 09 của Bộ Chính trị về xây dựng, phát triển tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 vào thực tiễn, trong đó có nhiệm vụ xây dựng Diên Khánh trở thành không gian đô thị vệ tinh, sinh thái và văn hóa gắn kết chặt chẽ với sự phát triển của Nha Trang. Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của di tích, UBND tỉnh đã phê duyệt Đề án "Bảo tồn và phát huy giá trị di tích Thành cổ Diên Khánh giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045". Hiện nay, tỉnh đang xây dựng hồ sơ đề nghị Thủ tướng Chính phủ công nhận Thành cổ Diên Khánh là di tích quốc gia đặc biệt. Hội thảo là cơ sở để nghiên cứu, xác định định hướng bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị di tích gắn với phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.
Cần bảo tồn tổng thể
Tại hội thảo, các nhà nghiên cứu đã trình bày nhiều tham luận có giá trị, gồm: "Thành cổ Diên Khánh - Những biến cố lịch sử và vấn đề đặt ra cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị"; "Bảo tồn và phát huy giá trị di tích Thành cổ Diên Khánh: Từ lịch sử đến tầm nhìn chiến lược"; "Bảo tồn và phát huy giá trị Thành Diên Khánh - Những kết quả khảo sát và bài học kinh nghiệm từ các di tích tương đồng"; "Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị khảo cổ học di tích quốc gia Thành cổ Diên Khánh"; "Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích Thành cổ Diên Khánh"; "Định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di tích Thành cổ Diên Khánh trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển du lịch di sản".
Bên cạnh đó, các đại biểu tham dự hội thảo cũng có nhiều ý kiến phát biểu về thực trạng công tác bảo tồn, định hướng bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Diên Khánh trong thời gian tới. Thạc sĩ Nguyễn Thị Hà (Viện Bảo tồn di tích, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) bày tỏ: "Thành cổ Diên Khánh không phải là một di tích "đóng" mà là một di sản sống. Bảo tồn di tích phải xây dựng cơ chế chung sống giữa cộng đồng và di sản, trong đó quyền lợi của người dân và yêu cầu bảo tồn được điều chỉnh trong một khuôn khổ rõ ràng".
Đồng chí Đinh Văn Thiệu đề xuất, cần phải điều tra khảo cổ, thám sát để xác định vị trí, quy mô các công trình quan trọng trong thành cổ, chọn lựa những công trình quan trọng để phục dựng, phục vụ tham quan du lịch... Đồng quan điểm, Thiếu tướng, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Năng - nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam cho rằng: "Thành cổ Diên Khánh nếu chỉ có cái vỏ thì khó thu hút du khách đến với di tích, nên cần phải phục hồi một số công trình chính trong thành và phải thám sát để xác định vị trí, quy mô chính xác các công trình”.
Phát biểu tại hội thảo, đồng chí Nguyễn Văn Ghi nhấn mạnh, Thành cổ Diên Khánh gắn chặt với lịch sử của tỉnh Khánh Hòa. Thành cổ từng là trung tâm hành chính tỉnh Khánh Hòa hơn 150 năm (từ 1892 đến 1945); đây cũng là nơi đặt trụ sở chỉ huy kháng chiến chống thực dân Pháp của tướng Trịnh Phong cũng như giai đoạn đầu kháng chiến chống Pháp sau Cách mạng tháng Tám 1945... Những ý nghĩa đó cần được đưa vào hồ sơ đề nghị Thủ tướng công nhận Thành cổ Diên Khánh là di tích quốc gia đặc biệt, cũng như việc bảo tồn và phát huy giá trị của thành cổ. Bên cạnh đó, trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích cần phải có quy hoạch tổng thể, quan tâm đến quyền lợi của người dân.
Đồng chí Đinh Văn Thiệu phát biểu tại hội thảo.
Thiếu tướng, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Năng phát biểu tại hội thảo.
PGS.TS Đặng Văn Bài phát biểu kết luận hội thảo.
Phát biểu kết luận, PGS.TS Đặng Văn Bài nhấn mạnh, hội thảo thống nhất nhận thức: Thành cổ Diên Khánh không chỉ là công trình thành lũy có giá trị lịch sử, kiến trúc, quân sự mà còn là không gian văn hóa gắn với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Diên Khánh - Khánh Hòa. Bên cạnh giá trị vật thể, ký ức cộng đồng, tín ngưỡng, lễ hội, câu chuyện lịch sử và đời sống cư dân tạo nên những lớp giá trị văn hóa có ý nghĩa đặc biệt. Theo đó, công tác bảo tồn cần được tiếp cận tổng thể và liên ngành: Không chỉ xử lý những bộ phận kiến trúc xuống cấp mà còn quan tâm đến cảnh quan, không gian lịch sử, hạ tầng kỹ thuật, môi trường, kiến trúc đô thị và đời sống cộng đồng. Đây là điều kiện để duy trì tính xác thực, toàn vẹn và bản sắc của di tích. Việc phát huy giá trị cần ưu tiên giáo dục lịch sử, nghiên cứu khoa học, văn hóa cộng đồng, tham quan và du lịch văn hóa; tránh khai thác quá mức hoặc làm biến đổi những giá trị cốt lõi.
Để phát huy giá trị Thành cổ Diên Khánh trong hoạt động du lịch, cần liên kết với các di tích lân cận như: Văn miếu Diên Khánh, Am Chúa, Đền thờ Trần Quý Cáp, miếu Trịnh Phong và các đình làng nhằm hình thành mạng lưới di sản, tạo ra những sản phẩm du lịch có chiều sâu. Cùng với đó, việc số hóa hồ sơ, xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng GIS, mô hình 3D sẽ hỗ trợ nghiên cứu, quản lý, giám sát và quảng bá di tích, song công nghệ phải phục vụ trực tiếp mục tiêu bảo tồn và phù hợp với điều kiện thực tế. Việc bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Diên Khánh cần hài hòa giữa bảo tồn di sản, phát triển đô thị, đời sống cộng đồng và phát triển văn hóa - du lịch. Mọi can thiệp đối với di tích phải dựa trên nghiên cứu đầy đủ, có sự tham gia của cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương và cộng đồng, qua đó từng bước chuyển hóa giá trị di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
"Việc triển khai thành công dự án bảo tồn di tích không chỉ trả lại tầm vóc lịch sử cho một pháo đài Vauban độc đáo vào bậc nhất Việt Nam, mà còn tạo ra cực phát triển kinh tế xanh phía tây, góp phần đưa tỉnh Khánh Hòa trở thành thành phố trực thuộc Trung ương giàu đẹp, văn minh và đậm đà bản sắc văn hóa", PGS.TS Đặng Văn Bài nhấn mạnh.
