Bảo tồn văn hóa Mông, mở hướng phát triển sản phẩm OCOP trong du lịch cộng đồng ở Sơn La
Sơn La định hướng phát triển du lịch cộng đồng dựa trên các giá trị văn hóa, ẩm thực, nghề truyền thống và sản phẩm nông nghiệp OCOP bản địa, qua đó tạo sinh kế cho người dân, gìn giữ bản sắc riêng của mỗi dân tộc.
Phụ nữ và trẻ em trong bản hàng ngày vẫn khoác lên mình những bộ váy áo thổ cẩm rực rỡ truyền thống của người Mông. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Sơn La là vùng đất hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, gắn với đời sống của 12 dân tộc anh em. Trong đó, người Mông với những phong tục, tập quán, trang phục, nghề thủ công và sinh hoạt văn hóa truyền thống đã tạo nên dấu ấn riêng cho du lịch địa phương.
Tại nhiều bản làng, những giá trị văn hóa vốn gắn bó với đời sống thường ngày đang trở thành sản phẩm du lịch, góp phần cải thiện thu nhập và mở ra hướng phát triển kinh tế mới. Tuy nhiên, bài toán đặt ra là làm thế nào để du lịch phát triển mà không làm mất đi những giá trị nguyên bản của cộng đồng.
Khi văn hóa bản địa trở thành nguồn lực phát triển
Nhắc đến du lịch cộng đồng ở Vân Hồ, Hua Tạt là một trong những điểm đến tiêu biểu. Tại đây, những ngôi nhà gỗ truyền thống, trang phục dân tộc, nghề thủ công và sinh hoạt văn hóa của người Mông trở thành những trải nghiệm thu hút du khách.
Điều đáng chú ý là văn hóa không chỉ được giới thiệu như một hoạt động biểu diễn phục vụ khách tham quan, mà còn hiện diện trong không gian sống, cách sinh hoạt và hoạt động đón tiếp của người dân.
Chị Nguyễn Thị Thùy Linh, du khách Hà Nội, chia sẻ: “Cá nhân tôi là người đã đi trên 20 nước trên thế giới và cũng đã đến nhiều bản văn hóa cộng đồng tại Việt Nam. Tôi cảm thấy mô hình du lịch tại bản Hua Tạt là một mô hình rất thích vì giữ được những nét văn hóa cộng đồng, những gì gần gũi, chân thực nhất của bà con dân tộc Mông.
Khách du lịch tham gia workshop làm giấy tại bản Hua Tạt. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Từ thiết kế phòng ốc đến con người, nhân viên phục vụ hay chủ homestay đều mặc trang phục truyền thống. Đây là điều khá ấn tượng, giúp truyền tải đến khách du lịch bản sắc văn hóa của dân tộc Mông.”
Từ khi du lịch cộng đồng phát triển, người dân Hua Tạt từng bước tham gia vào các hoạt động dịch vụ, từ kinh doanh homestay đến hướng dẫn trải nghiệm, phục vụ du khách.
Những ngôi nhà truyền thống được sử dụng làm nơi lưu trú, các hoạt động dệt vải, trồng rau hay tìm hiểu phong tục địa phương được đưa vào chương trình trải nghiệm. Qua đó, văn hóa bản địa trở thành nguồn lực tạo sinh kế, đồng thời góp phần duy trì những nghề và tập quán truyền thống.
Chị Tráng Thị Dụ, bản Hua Tạt, xã Vân Hồ, Sơn La, cho biết du lịch cộng đồng đã làm thay đổi cuộc sống của người dân địa phương trong khoảng 10 năm qua.
“Những người như chúng em trước đây không có công ăn việc làm thì nay có thể hướng dẫn khách trải nghiệm. Thanh niên trong bản có thể làm hướng dẫn viên địa phương, lái xe chở khách đi chơi, từ đó có thu nhập ổn định hơn,” chị Dụ chia sẻ.
Thực tế tại Hua Tạt cho thấy, khi người dân trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch, lợi ích kinh tế có thể gắn liền với trách nhiệm bảo tồn văn hóa. Đây cũng là cơ sở để du lịch cộng đồng phát triển theo hướng bền vững, lấy người dân làm chủ thể và văn hóa bản địa làm nền tảng.
Từ thiết kế phòng ốc đến con người, nhân viên phục vụ hay chủ homestay đều mặc trang phục truyền thống. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Sức hút từ những giá trị nguyên bản
Cách Hua Tạt không xa, Hang Táu thuộc bản Tà Số, xã Chiềng Hắc mang đến một trải nghiệm khác biệt. Nằm giữa núi rừng, những ngôi nhà gỗ đơn sơ, mái tranh và không gian sinh hoạt gần gũi với thiên nhiên tạo nên sức hút riêng cho điểm đến này.
Không chỉ có cảnh quan, Hang Táu còn hấp dẫn du khách bởi những nét văn hóa truyền thống được cộng đồng người Mông gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trong đó, nghề thêu, may trang phục truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày của phụ nữ địa phương.
Mặc dù cuộc sống tại Hang Táu còn nhiều khó khăn, thiếu thốn, đồng bào nơi đây vẫn duy trì lối sống gần gũi với thiên nhiên. Chính những nét sinh hoạt giản dị, mộc mạc đã tạo nên sức hấp dẫn đối với du khách muốn tìm hiểu đời sống cộng đồng người Mông.
Những họa tiết trên trang phục không chỉ thể hiện sự khéo léo mà còn phản ánh bản sắc văn hóa, góp phần tạo nên giá trị riêng cho du lịch trải nghiệm.
Bà Hạng Thị La, xã Chiềng Hắc, Sơn La, cho biết: “Thêu thùa là công việc hằng ngày của chị em phụ nữ dân tộc Mông. Chúng tôi cũng truyền lại cho con cháu để những bộ trang phục truyền thống luôn được gìn giữ và phát huy.”
Ông Trần Bình Sinh, du khách tỉnh Ninh Bình, chia sẻ: “Chúng tôi đến đây, cảm nhận đầu tiên là người dân rất thân thiện, trang phục và nét văn hóa được gìn giữ đậm đà bản sắc dân tộc Mông. Lần đầu tiên đến đây nhưng chúng tôi rất muốn quay lại nhiều lần nữa. Qua đây, chúng tôi sẽ giới thiệu cho du khách thập phương cùng về Hang Táu, về với nét văn hóa của người Mông.”
Tuy nhiên, sức hút của Hang Táu cũng đặt ra yêu cầu đối với công tác quản lý và phát triển du lịch. Làm thế nào để bảo vệ không gian văn hóa truyền thống, giữ gìn cảnh quan và hạn chế những tác động tiêu cực từ hoạt động du lịch là vấn đề cần được quan tâm.
Hang Táu còn được mệnh danh là "Làng nguyên thủy" là một cụm dân cư kiêm khu sản xuất, chăn nuôi biệt lập của đồng bào người Mông thuộc bản Tà Số, xã Chiềng Hắc. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Bởi nếu những giá trị nguyên bản chỉ còn được tái hiện để phục vụ du khách, sức hấp dẫn của du lịch cộng đồng cũng sẽ dần mất đi. Bảo tồn văn hóa vì thế không thể chỉ là câu chuyện trình diễn hay quảng bá, mà cần bắt đầu từ việc duy trì đời sống văn hóa thực chất của cộng đồng.
Để người dân thực sự là chủ thể của du lịch
Không chỉ được trải nghiệm tại các bản làng, du khách đến Sơn La còn có cơ hội khám phá văn hóa Mông thông qua các hoạt động giao lưu, trình diễn nghệ thuật.
Chị Vàng Thị Dung, xã Vân Hồ, Sơn La, chia sẻ: “Em là một người con của bản, chúng em rất vui khi được đem những điệu múa mang bản sắc văn hóa của dân tộc mình đến biểu diễn phục vụ khách du lịch.”
Những tiết mục văn nghệ truyền thống góp phần tạo nên không gian giao lưu văn hóa giữa người dân và du khách. Những điệu múa, trang phục và âm nhạc không chỉ mang đến trải nghiệm giải trí mà còn là cách cộng đồng giới thiệu những giá trị văn hóa của mình.
Thông qua những hoạt động này, văn hóa truyền thống được đưa đến gần hơn với du khách, đồng thời tạo cơ hội để người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, tham gia gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc.
Theo bà Lê Thị Hồng Anh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Sơn La, phát triển du lịch cộng đồng chính là hướng đi để người dân khai thác những giá trị vốn có của mình, trực tiếp tạo ra nguồn thu từ các sản phẩm văn hóa, ẩm thực và dịch vụ.
Dù Hang Táu ngày nay đã trở thành một điểm du lịch nổi tiếng, người dân nơi đây vẫn giữ vẹn nguyên lối sống thuần hậu, mộc mạc và gắn bó mật thiết với thiên nhiên hoang sơ. (Ảnh: PV/Vietnam+)
“Bà con có thể làm homestay ngay tại gia đình, sử dụng nguồn nông sản, thực phẩm do mình sản xuất. Những sản phẩm dệt, thủ công, món ăn truyền thống hay các đội văn nghệ cộng đồng đều có thể tạo ra nguồn thu,” bà Hồng Anh cho biết.
Theo bà, điều quan trọng là người dân phải nhận thức rõ giá trị của cảnh quan, môi trường và văn hóa truyền thống đối với hoạt động du lịch. Khi cộng đồng trực tiếp hưởng lợi, việc bảo vệ những giá trị này cũng trở thành nhu cầu tự thân.
Hiện Sơn La đang xây dựng nghị quyết về chính sách hỗ trợ phát triển du lịch giai đoạn 2027-2031, trong đó hướng tới tạo điều kiện để người dân phát huy thế mạnh sẵn có, nâng cao thu nhập và phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng.
Thực tế, mô hình du lịch cộng đồng tại Sơn La không chỉ được phát triển ở Hua Tạt hay Hang Táu, mà còn mở rộng tại nhiều địa phương như Bản Vặt, bản Áng, bản Dọi, Ngọc Chiến, Quỳnh Nhai và các vùng có tiềm năng khác.
Tại mỗi địa phương, việc khai thác các giá trị văn hóa cần gắn với đặc trưng riêng của từng cộng đồng, tránh phát triển sản phẩm du lịch theo hướng đồng nhất, làm mất đi sự khác biệt vốn có.
Phụ nữ và trẻ em trong bản hàng ngày vẫn khoác lên mình những bộ váy áo thổ cẩm rực rỡ truyền thống của người Mông. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Phát triển du lịch nhưng không đánh đổi bản sắc
Sơn La đặt mục tiêu đến năm 2030 đón 9 triệu lượt khách, đạt doanh thu du lịch hơn 12.000 tỷ đồng. Để hiện thực hóa mục tiêu này, ngành du lịch địa phương xác định cần tháo gỡ những điểm nghẽn về hạ tầng giao thông, kết nối, sản phẩm du lịch, cơ sở lưu trú, dịch vụ và nguồn nhân lực.
Bà Lê Thị Hồng Anh cho biết tỉnh đang tập trung nguồn lực để hoàn thiện các tuyến cao tốc Hà Nội-Mộc Châu và Mộc Châu-Điện Biên, đồng thời định hướng phát triển các sản phẩm du lịch nông nghiệp, trải nghiệm và mạo hiểm phù hợp với tiềm năng từng địa phương.
Đối với Sơn La, việc phát triển sản phẩm du lịch không chỉ dừng ở khai thác cảnh quan mà còn cần đưa những giá trị văn hóa, nghề thủ công và sinh hoạt truyền thống vào các hoạt động trải nghiệm.
Tại Tà Xùa, du khách có thể kết hợp săn mây với tìm hiểu nghề làm vải chàm, trải nghiệm hái chè, sao chè cùng người dân. Ở Mộc Châu, các hoạt động hái dâu, chế biến nông sản, giã chẩm chéo hay làm đồ thủ công truyền thống cũng mở ra những hướng phát triển sản phẩm mới.
“Chúng tôi luôn tâm niệm rằng, dù phát triển du lịch nhưng vẫn phải giữ gìn bản sắc riêng của từng dân tộc. Du khách đến các bản du lịch cộng đồng không chỉ tham quan mà còn có thể tìm hiểu văn hóa, ẩm thực, nông nghiệp và con người Sơn La,” bà Hồng Anh nhấn mạnh.
Sản phẩm OCOP cũng được xác định là một phần quan trọng trong chuỗi giá trị du lịch. Các sản phẩm như chè, cà phê, mận sấy dẻo, xoài sấy dẻo, long nhãn và những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng mà còn trở thành quà tặng, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương.
Cùng với đó, địa phương chú trọng đào tạo nguồn nhân lực, cải thiện cơ sở vật chất, bảo vệ cảnh quan môi trường và đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động du lịch. Bản đồ du lịch số, mã QR cung cấp thông tin điểm đến, dịch vụ và giá cả được kỳ vọng giúp du khách thuận tiện hơn trong quá trình trải nghiệm.
Bên cạnh đó, du lịch nông nghiệp với các trải nghiệm hái dâu, hái cam, thu hoạch rau củ và chế biến nông sản tại các trang trại cũng được mở rộng, tạo thêm cơ hội để du khách lưu trú lâu hơn và chi tiêu nhiều hơn.
Bà Lê Thị Hồng Anh-Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Sơn La: "Chúng tôi luôn tâm niệm rằng, dù phát triển du lịch nhưng vẫn phải giữ gìn bản sắc riêng của từng dân tộc". (Ảnh: Hằng Trần/Vietnam+)
Phát triển du lịch cộng đồng ở các bản làng người Mông tại Sơn La đặt ra yêu cầu hài hòa giữa khai thác tiềm năng và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống. Bởi văn hóa không phải nguồn tài nguyên có thể khai thác vô hạn, mà là di sản sống được bồi đắp qua nhiều thế hệ, hiện diện trong từng nếp nhà, trang phục, nghề thủ công và sinh hoạt cộng đồng.
Chỉ khi người dân giữ vai trò chủ thể, bản sắc văn hóa được coi trọng và lợi ích được chia sẻ công bằng, du lịch mới có thể trở thành động lực phát triển lâu dài, giúp các bản làng vùng cao vừa cải thiện sinh kế, vừa gìn giữ được những giá trị làm nên bản sắc của mình./.
