Bảo vệ khách hàng trước lừa đảo công nghệ cao

Ông Lê Hoàng Chính Quang - Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước. (Ảnh: VIỆT PHONG)

Yêu cầu đặt ra đối với ngành ngân hàng là vừa bảo vệ hệ thống, dữ liệu và giao dịch, vừa nâng cao khả năng tự bảo vệ của người sử dụng. Để làm rõ hơn về những giải pháp đang triển khai và các vấn đề khách hàng cần lưu ý, phóng viên đã có cuộc trao đổi với ông Lê Hoàng Chính Quang, Cục trưởng Công nghệ thông tin (Ngân hàng Nhà nước) chung quanh chủ đề này.

Phóng viên: Các đối tượng lừa đảo ngày càng sử dụng nhiều thủ đoạn tinh vi, trong đó có công nghệ AI để giả mạo hình ảnh, giọng nói. Trước diễn biến này, ngành ngân hàng đang tập trung vào những giải pháp gì để bảo vệ hệ thống và tài khoản khách hàng?

Ông Lê Hoàng Chính Quang: Thời gian qua, tội phạm công nghệ cao liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn tấn công vào hệ thống thông tin của ngân hàng. Đã xuất hiện việc sử dụng AI để giả mạo hình ảnh, giọng nói; phát tán ứng dụng, đường dẫn độc hại nhằm chiếm quyền điều khiển thiết bị; thậm chí can thiệp phần cứng, phần mềm thiết bị di động để tìm cách vượt qua cơ chế xác thực sinh trắc học.

Xác định đây là thách thức thường trực, Ngân hàng Nhà nước đã chỉ đạo toàn ngành triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật, nghiệp vụ, đồng thời phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an trong phòng ngừa, phát hiện và xử lý tấn công mạng, gian lận, lừa đảo trên không gian mạng.

Trước hết là tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về an toàn, bảo mật, trong đó có Thông tư 09, Thông tư 50 và Thông tư 77. Các tổ chức tín dụng phải phân loại, bảo vệ hệ thống thông tin theo cấp độ; triển khai các lớp bảo vệ từ hạ tầng, ứng dụng, cơ sở dữ liệu đến dịch vụ trực tuyến; tăng cường giám sát, phát hiện và ngăn chặn hành vi tấn công, khai thác lỗ hổng, mã độc, truy cập trái phép và rò rỉ dữ liệu.

Cùng với đó, các đơn vị phải thường xuyên rà soát, cập nhật biện pháp bảo vệ, kiểm thử xâm nhập, xây dựng phương án và diễn tập ứng cứu, khôi phục hệ thống khi xảy ra sự cố, bảo đảm hoạt động ngân hàng an toàn, liên tục.

Đối với Mobile Banking, ứng dụng phải có khả năng phát hiện và dừng hoạt động trên thiết bị đã bị can thiệp như root, jailbreak, khi ứng dụng bị chỉnh sửa hoặc có phần mềm can thiệp trái phép. Công nghệ chống giả mạo sinh trắc học phải đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế ISO 30107 cấp độ 2.

Các ngân hàng đã quan tâm đầu tư cho công tác này. Theo số liệu khảo sát tại các ngân hàng trong nước, chi phí đầu tư cho an ninh mạng chiếm tối thiểu khoảng 15% chi đầu tư công nghệ thông tin.

Phóng viên: Bên cạnh bảo vệ hạ tầng, việc làm sạch dữ liệu và xác thực khách hàng chính chủ đang được triển khai ra sao? Những kết quả từ Đề án 06 đã hỗ trợ như thế nào cho quá trình này?

Ông Lê Hoàng Chính Quang: Ngành ngân hàng đang đẩy mạnh làm sạch dữ liệu và xác thực khách hàng chính chủ. Đến ngày 2/10/2026, hơn 178 triệu hồ sơ khách hàng đã được đối chiếu sinh trắc học qua căn cước công dân gắn chip hoặc VNeID, đạt 100% tổng lượng tài khoản phát sinh giao dịch trên kênh số.

Về khai thác Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đến ngày 15/9/2026, có 96 tổ chức tín dụng và tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán triển khai ứng dụng thẻ căn cước công dân gắn chip qua ứng dụng điện thoại; 64 tổ chức tín dụng triển khai qua thiết bị tại quầy; 29 tổ chức tín dụng và trung gian thanh toán chính thức ứng dụng VNeID.

Ngân hàng Nhà nước cũng đã hoàn thành hợp nhất Cổng dịch vụ công và Hệ thống Một cửa điện tử thành Hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính của Ngân hàng Nhà nước.

Hệ thống này đã kết nối với tám hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu để khai thác dữ liệu, đối chiếu thông tin phục vụ giải quyết thủ tục hành chính, gồm: Cơ sở dữ liệu quốc gia về thủ tục hành chính; Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; Cơ sở dữ liệu mã ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước; Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp; Cổng dịch vụ công quốc gia, bao gồm hệ thống xác thực định danh và thanh toán trực tuyến; hệ thống VNPOST; hệ thống EMC; hệ thống hải quan một cửa.

Ông Lê Hoàng Chính Quang, Cục trưởng Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước.

Phóng viên: Dữ liệu được làm sạch là một nền tảng quan trọng. Nhưng để kịp thời phát hiện, ngăn chặn những giao dịch có dấu hiệu lừa đảo, các ngân hàng đang thực hiện thêm những biện pháp gì?

Ông Lê Hoàng Chính Quang: Ngân hàng Nhà nước đã chỉ đạo các tổ chức tín dụng tăng cường các lớp xác thực tại những khâu có nguy cơ cao như mở tài khoản, đăng nhập trên thiết bị mới và thay đổi phương thức xác thực.

Các ngân hàng phải giám sát giao dịch bất thường, kịp thời liên hệ xác minh với khách hàng; hiển thị cảnh báo khi khách hàng chuyển tiền tới tài khoản có dấu hiệu nghi ngờ gian lận, lừa đảo. Việc truyền thông, cảnh báo thủ đoạn mới cũng được thực hiện thường xuyên qua ứng dụng ngân hàng, tin nhắn, website và tại điểm giao dịch.

Đến nay, Hệ thống SIMO đã thu thập báo cáo từ 150 đơn vị và chia sẻ cho 21 đơn vị khai thác, gồm 16 ngân hàng và năm trung gian thanh toán.

Hệ thống đã cảnh báo hơn 5,6 triệu lượt khách hàng. Sau cảnh báo, hơn 1,9 triệu lượt khách hàng đã tạm dừng hoặc hủy bỏ giao dịch, với tổng số tiền giao dịch hơn 6,3 nghìn tỷ đồng.

Phóng viên:Khi hình ảnh, giọng nói, thậm chí số điện thoại của người quen cũng có thể bị giả mạo hoặc lợi dụng, người dân cần lưu ý những gì để tự bảo vệ mình trong quá trình sử dụng dịch vụ ngân hàng?

Ông Lê Hoàng Chính Quang: Chúng tôi khuyến nghị người dân ghi nhớ một nguyên tắc: dù thấy đúng số, nghe đúng giọng, nhìn đúng mặt, vẫn phải kiểm chứng trước khi chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin.

Số điện thoại hiển thị có thể bị giả mạo; điện thoại, SIM, tài khoản mạng xã hội hoặc ứng dụng nhắn tin của người quen có thể bị chiếm quyền; hình ảnh, giọng nói có thể được tạo ra bằng AI. Vì vậy, đúng số chưa chắc đã đúng người. Ngay cả khi đúng là người quen, họ cũng có thể đang bị kẻ gian lợi dụng, dẫn dắt.

Khi nhận yêu cầu liên quan đến chuyển tiền, tài khoản ngân hàng hoặc thông tin cá nhân, người dân cần thực hiện tối thiểu năm điều.

Một là, không vội vàng. Càng bị thúc giục, đe dọa hoặc yêu cầu giữ bí mật, càng phải cảnh giác. Nếu ứng dụng ngân hàng cảnh báo tài khoản người nhận có dấu hiệu nghi ngờ gian lận, lừa đảo, cần dừng giao dịch ngay.

Hai là, kiểm chứng qua một kênh độc lập. Chủ động gọi lại số điện thoại đã lưu từ trước, không tiếp tục trao đổi trên chính cuộc gọi hoặc tin nhắn vừa nhận; hỏi thêm người thân khác hoặc liên hệ ngân hàng qua tổng đài, địa chỉ công bố chính thức. Cơ quan nhà nước không yêu cầu người dân chuyển tiền qua điện thoại để “xác minh” hay “phục vụ điều tra”.

Ba là, tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã PIN, mã OTP cho bất kỳ ai, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng; không quay video khuôn mặt, thực hiện xác thực sinh trắc học hoặc gửi ảnh giấy tờ tùy thân theo yêu cầu của người lạ.

Bốn là, không bấm đường link, quét mã QR hoặc cài đặt ứng dụng theo hướng dẫn qua cuộc gọi, tin nhắn chưa được kiểm chứng. Chỉ tải ứng dụng từ kho ứng dụng chính thức và không cấp quyền điều khiển điện thoại cho ứng dụng lạ.

Năm là, nếu đã cung cấp thông tin hoặc chuyển tiền, cần liên hệ ngay tổng đài hoặc điểm giao dịch gần nhất của ngân hàng để đề nghị tạm khóa tài khoản, dịch vụ ngân hàng điện tử và tra soát giao dịch; đồng thời trình báo cơ quan công an, giữ lại tin nhắn, số tài khoản, lịch sử cuộc gọi làm bằng chứng. Không chờ đến khi chắc chắn bị lừa mới báo, bởi càng chậm trễ, khả năng ngăn chặn càng thấp.

Phóng viên:Trong thời gian tới, đâu là những nhiệm vụ cần tiếp tục ưu tiên để nâng cao khả năng phòng ngừa và giảm thiểu thiệt hại do gian lận, lừa đảo?

Ông Lê Hoàng Chính Quang: Ngân hàng Nhà nước sẽ tiếp tục nghiên cứu, cập nhật quy định kỹ thuật về bảo đảm an ninh mạng cho hệ thống thông tin trong ngành Ngân hàng và bảo vệ khách hàng; xây dựng Thông tư quy định về an toàn hệ thống thông tin, bảo mật dữ liệu và hoạt động liên tục trong hoạt động ngân hàng.

Cùng với đó là triển khai mở rộng Hệ thống SIMO trong cảnh báo, ngăn chặn giao dịch có dấu hiệu gian lận, lừa đảo; tiếp tục duy trì phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an trong khuôn khổ Tổ công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến.

Cách tiếp cận của ngành ngân hàng là bảo vệ theo nhiều lớp: bảo vệ hạ tầng và hệ thống thông tin; bảo vệ dữ liệu, tài khoản và giao dịch; đồng thời nâng cao khả năng tự bảo vệ của khách hàng. Mục tiêu là phòng ngừa từ sớm, phát hiện nhanh, ngăn chặn kịp thời và giảm tối đa thiệt hại khi xảy ra sự cố hoặc hành vi gian lận, lừa đảo.