Bảo vệ người sáng tạo và hạ tầng số: Mắt xích sống còn của công nghiệp văn hóa

Trong bối cảnh Quốc hội xem xét dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, các chuyên gia cho rằng pháp luật không chỉ cần bảo vệ những tác phẩm đã được tạo ra mà còn phải bảo đảm người sáng tạo được hưởng thành quả tương xứng, doanh nghiệp Việt Nam có khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và công nghiệp văn hóa phát triển bền vững trong môi trường số.

AI không được dùng tác phẩm miễn phí

Một trong những thách thức lớn nhất của công nghiệp văn hóa hiện nay là việc AI sử dụng các tác phẩm có sẵn để huấn luyện mô hình, trong khi cơ chế bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo vẫn còn nhiều vấn đề cần làm rõ.

Trao đổi với VietTimes, PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long, Phó chủ nhiệm bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng nguyên tắc Việt Nam cần ưu tiên là “minh bạch trước, chia sẻ giá trị sau”.

Theo đó, người sáng tạo không nên phải tự đi chứng minh tác phẩm của mình đã bị sử dụng, mà bên huấn luyện mô hình phải có nghĩa vụ chứng minh đã sử dụng nguồn dữ liệu nào và thực hiện nghĩa vụ trả thù lao ra sao.

Trẻ em là nhóm khách đặc biệt trải nghiệm VR “xuyên không” tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Ảnh: TTXVN.

Áp lực từ AI tạo sinh đã hiện hữu trên thị trường âm nhạc. Theo số liệu Deezer được ông Long dẫn lại, khoảng 50.000 bản nhạc do AI tạo ra được tải lên nền tảng này mỗi ngày vào cuối năm 2025, tương đương khoảng một phần ba lượng nhạc mới.

Tại Việt Nam, báo cáo Tổng quan ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam 2025-2026 của nhóm nghiên cứu RMIT do PGS Thăng Long chủ trì cũng ghi nhận 2 trong 10 bài hát được tìm kiếm nhiều nhất năm 2025 là sản phẩm do AI tạo ra.

Từ thực tế này, ông Thăng Long đề xuất thiết lập 3 tầng bảo vệ người sáng tạo. Trước hết, doanh nghiệp AI tạo sinh hoạt động tại Việt Nam cần công khai tóm tắt nguồn dữ liệu huấn luyện để tăng khả năng kiểm chứng. Tiếp đó, quyền từ chối sử dụng tác phẩm (opt-out) cần được bảo đảm bằng cơ chế thuận tiện, có thể đọc và nhận diện bằng máy.

Đặc biệt, với các mô hình AI thương mại tạo ra sản phẩm cạnh tranh trực tiếp với tác phẩm gốc như nhạc, lời bài hát, giọng hát, ông cho rằng cần xem xét cơ chế cấp phép trước. Việc trả thù lao có thể được thực hiện thông qua các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, giúp những người sáng tạo riêng lẻ cũng có khả năng bảo vệ lợi ích của mình.

PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long cho rằng bản sắc Việt Nam cần được chuyển hóa thành những tác phẩm có chất lượng, cách kể chuyện độc đáo, có khả năng chạm tới cảm xúc. Ảnh: RMIT.

Cùng quan điểm về việc không để công nghệ làm suy yếu quyền lợi của người sáng tạo, TS Phạm Mạnh Hùng, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhấn mạnh một tác phẩm được công bố công khai không đồng nghĩa doanh nghiệp công nghệ mặc nhiên được quyền khai thác miễn phí để phát triển sản phẩm thương mại.

Theo ông, cần tôn trọng nguyên tắc đồng ý trước đối với những hoạt động thuộc diện phải xin phép, bảo đảm quyền từ chối sử dụng dữ liệu trong phạm vi pháp luật quy định, đồng thời phát triển cơ chế cấp phép tập thể và phân chia tiền bản quyền công bằng, minh bạch.

“Không thể để người sáng tạo gánh chi phí, trong khi lợi ích kinh tế từ khai thác sáng tạo lại chủ yếu thuộc về những chủ thể nắm giữ công nghệ”, TS Phạm Mạnh Hùng nói với VietTimes.

Phân định rõ quyền sở hữu tác phẩm AI

Không chỉ đặt ra vấn đề khai thác tác phẩm có sẵn, AI còn làm phức tạp câu hỏi ai là chủ thể sáng tạo và được sở hữu giá trị của sản phẩm mới.

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long, không nên đi đến 2 thái cực: cứ có AI tham gia thì phủ nhận quyền tác giả, hoặc cứ nhập câu lệnh là được sở hữu toàn bộ kết quả. Tiêu chí quan trọng phải là mức độ kiểm soát sáng tạo và những lựa chọn biểu đạt mang tính quyết định của con người.

Ông phân chia thành 3 trường hợp. Thứ nhất, con người trực tiếp sáng tạo và sử dụng AI như công cụ hỗ trợ kỹ thuật, chẳng hạn mastering, tách beat hoặc lọc tạp âm. Trong trường hợp này, tác phẩm vẫn được bảo hộ theo quy định về quyền tác giả.

Thứ hai, con người sử dụng chất liệu do AI tạo ra nhưng có đóng góp sáng tạo thực chất thông qua việc lựa chọn, biên tập, sắp xếp và chỉnh sửa nhiều vòng. Khi đó, phần đóng góp sáng tạo của con người cần được xem xét bảo hộ, đồng thời phải khai báo phần do AI tạo ra.

Trường hợp thứ ba là AI tạo ra gần như toàn bộ sản phẩm, người dùng chỉ đưa yêu cầu và lựa chọn kết quả. Theo ông, phạm vi bảo hộ cần tương ứng với đóng góp sáng tạo thực tế, không mặc nhiên bao trùm mọi thành phần của sản phẩm.

TS Phạm Mạnh Hùng cũng nhấn mạnh ranh giới quyết định không phải là có sử dụng AI hay không, mà là con người đã đóng góp sáng tạo thực chất đến đâu.

Ông Hùng đề xuất cần có cơ chế kiểm chứng thông qua việc lưu giữ câu lệnh, các bước lựa chọn, chỉnh sửa và những quyết định sáng tạo. Đồng thời, phải phân biệt tác giả với chủ sở hữu quyền tài sản, không mặc nhiên trao quyền cho người sử dụng công cụ hay doanh nghiệp sở hữu nền tảng.

Một vấn đề khác là phân định trách nhiệm pháp lý khi sản phẩm AI xâm phạm quyền của chủ thể khác. PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long đề xuất trách nhiệm cần được phân bổ theo vị trí trong chuỗi giá trị: nhà phát triển mô hình chịu trách nhiệm về dữ liệu huấn luyện và cơ chế ngăn chặn việc sao chép nguyên văn tác phẩm; người sử dụng chịu trách nhiệm về mục đích khai thác và công bố sản phẩm; nền tảng phân phối có trách nhiệm gắn nhãn sản phẩm do AI tạo ra và xử lý khiếu nại.

Đặc biệt, giọng hát và hình ảnh nghệ sĩ cần được bảo vệ như những quyền nhân thân độc lập. Đây là vấn đề đáng chú ý khi công nghệ có thể tái tạo giọng nói, hình ảnh của người nổi tiếng mà không cần sự tham gia trực tiếp của họ.

Thách thức giữ “chủ quyền dữ liệu” trên sân nhà

Bên cạnh bản quyền, quyền kiểm soát dữ liệu và kênh phân phối đang trở thành một thách thức lớn đối với doanh nghiệp văn hóa Việt Nam.

Trao đổi với VietTimes, TS Ma Thế Ngàn, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng một nghịch lý của công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số là doanh nghiệp có thể làm chủ khâu sản xuất nội dung nhưng chưa chắc làm chủ thị trường. Dữ liệu khán giả, thuật toán đề xuất và kênh phân phối ngày càng tập trung vào những nền tảng lớn.

“Một tác phẩm Việt Nam có thể dễ dàng xuất hiện trên nền tảng toàn cầu nhưng không dễ tiếp cận công chúng mục tiêu. Được xuất hiện chưa đồng nghĩa được lựa chọn; được lựa chọn cũng chưa chắc đã nắm giữ phần giá trị tương xứng”, ông phân tích.

TS Phạm Mạnh Hùng và TS Ma Thế Ngàn. Ảnh: NVCC.

Từ góc nhìn thị trường âm nhạc, PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long dẫn số liệu cho thấy khoảng 70-80% thời lượng nghe nhạc của khán giả Việt Nam dành cho nghệ sĩ trong nước, nhưng doanh thu nhạc số Việt Nam mới đạt khoảng 52 triệu USD, đứng thứ sáu trong khu vực và dự kiến đạt khoảng 74 triệu USD vào năm 2030.

Theo ông, Việt Nam đang có “chủ quyền khán giả” nhưng chưa có “chủ quyền dữ liệu”. Dữ liệu về người nghe, địa điểm và thời lượng nghe chủ yếu nằm trong hệ thống của các nền tảng, trong khi doanh nghiệp và nghệ sĩ Việt thường chỉ nhận được báo cáo tổng hợp.

Để khắc phục, ông đề xuất các nền tảng có thị phần đáng kể tại Việt Nam cần cung cấp cho chủ sở hữu quyền dữ liệu chi tiết theo từng tác phẩm và lãnh thổ, theo chuẩn mã định danh quốc tế. Cùng với đó là minh bạch nguyên tắc đề xuất nội dung, tăng cường hợp tác quảng bá sản phẩm Việt và thiết lập cơ chế đối soát doanh thu, kiểm toán độc lập.

TS Ma Thế Ngàn cũng cho rằng Nhà nước cần kiến tạo luật chơi cạnh tranh công bằng, tập trung vào bảo vệ sở hữu trí tuệ, minh bạch hợp lý trong phân phối nội dung và chia sẻ doanh thu, ngăn ngừa hành vi lạm dụng vị thế thị trường.

Theo ông, doanh nghiệp Việt không nhất thiết phải sở hữu mọi nền tảng, nhưng cần có khả năng tiếp cận trực tiếp công chúng, khai thác dữ liệu hợp pháp, đa dạng hóa kênh phân phối và nâng cao vị thế đàm phán.

Mở sandbox cho công nghệ văn hóa: Tránh cơ chế xin - cho

Trước tốc độ phát triển của AI, thực tế ảo, công nghệ phục dựng di sản và các mô hình kinh doanh mới, các chuyên gia cho rằng cần có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát phù hợp với đặc thù công nghiệp văn hóa số.

PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long ủng hộ thiết lập sandbox riêng, nhưng nhấn mạnh cơ chế này phải vận hành tuân thủ nguyên tắc “theo luật chơi, không theo lá đơn” - nghĩa là điều kiện tham gia cần được công bố trước, tổ chức và doanh nghiệp đáp ứng tiêu chí đều có cơ hội tiếp cận, thay vì mỗi hồ sơ là một cuộc thương lượng riêng.

Ông đề xuất thời hạn thử nghiệm 12-24 tháng, có thể gia hạn tối đa một lần. Các dự án cần xác định rõ mức độ rủi ro, trách nhiệm bồi thường, cơ chế bảo vệ quyền tác giả và tính xác thực của sản phẩm. Chẳng hạn, một buổi diễn thực tế ảo có thể thuộc nhóm rủi ro thấp hơn so với việc tái tạo giọng hát, hình ảnh nghệ sĩ đã qua đời hoặc phục dựng di sản bằng AI.

Robot VinMotion với bộ não Make in Vietnam là minh chứng cho năng lực nghiên cứu, phát triển và chế tạo robot của doanh nghiệp Việt Nam. Ảnh: VinMotion.

TS Ma Thế Ngàn nhìn nhận sandbox không chỉ là công cụ để doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ và mô hình kinh doanh, mà còn là cơ hội để Nhà nước kiểm chứng phương thức quản lý đối với bản quyền, dữ liệu cá nhân, tính xác thực lịch sử và thương mại hóa di sản.

Theo ông, để tránh cơ chế xin - cho, cần công khai tiêu chí lựa chọn, bảo đảm cơ hội tiếp cận bình đẳng, quy định thời hạn giải quyết, nghĩa vụ giải trình và cơ chế đánh giá độc lập.

Một sandbox hiệu quả phải xác định rõ hướng xử lý sau thử nghiệm: công nghệ thành công được mở rộng, thương mại hóa như thế nào; những bài học thu được sẽ được chuyển hóa thành tiêu chuẩn và quy định chính thức ra sao.

Biến bản sắc văn hóa thành tài sản sinh lời

Ở góc độ dài hạn, các chuyên gia cho rằng năng lực cạnh tranh của công nghiệp văn hóa Việt Nam không thể chỉ dựa vào tài nguyên văn hóa phong phú hay sức hút của các sản phẩm mang bản sắc dân tộc.

PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long khái quát mối quan hệ giữa các yếu tố bằng một chuỗi: “Bản sắc là nguyên liệu, sở hữu trí tuệ là tài sản, dữ liệu là bản đồ, còn công nghệ là phương tiện”.

Theo ông, Việt Nam đã có những nền tảng quan trọng như chất liệu văn hóa dân gian được làm mới và đón nhận, thị trường biểu diễn sôi động, cộng đồng người hâm mộ sẵn sàng chi trả. Thách thức là chuyển sức hút đó thành năng lực sản xuất, phân phối và khai thác thương mại bền vững, để Việt Nam không chỉ là thị trường tiêu thụ mà còn trở thành trung tâm xuất khẩu văn hóa.

TS Phạm Mạnh Hùng cũng cho rằng cần phát triển đồng thời năng lực sáng tạo của con người, năng lực công nghệ và thương mại hóa của doanh nghiệp, cùng năng lực liên kết và phát triển thị trường của cả hệ sinh thái.

Trong đó, AI giúp nâng cao năng suất và mở rộng khả năng sáng tạo; dữ liệu giúp doanh nghiệp hiểu công chúng và lựa chọn thị trường; sở hữu trí tuệ phải trở thành tài sản kinh doanh có thể được bảo vệ, định giá, cấp phép và khai thác hiệu quả.

Còn TS Ma Thế Ngàn nhấn mạnh chính sách hỗ trợ cần tập trung tháo gỡ những điểm nghẽn về định giá và thương mại hóa tài sản trí tuệ, phát triển hạ tầng sáng tạo số, thông tin thị trường và năng lực phân phối. Doanh nghiệp cần được hỗ trợ tiếp cận công nghệ, nguồn vốn, đối tác quốc tế và xây dựng kênh tiếp cận khách hàng.

Theo các chuyên gia, hiệu quả của dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa sau khi được thông qua không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng sản phẩm được tạo ra hay hoạt động quảng bá được tổ chức, mà phải nhìn vào khả năng sống được bằng nghề của người sáng tạo, doanh thu bản quyền, số lượng khách hàng trả tiền và năng lực khai thác sản phẩm lâu dài của doanh nghiệp.

"Đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới là một bước tiến. Nhưng để hình thành năng lực cạnh tranh bền vững, điều quan trọng hơn là khiến công chúng quốc tế tự nguyện lựa chọn, yêu thích và mong chờ những sáng tạo tiếp theo của Việt Nam", TS Ma Thế Ngàn nói thêm.